Istwa Ayiti

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
(Depi paj redireksyon « Istwa Dayiti »)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Haiti.svg


Nan orijin nan, peyi Ayiti a, sa vle di «Pèl tout Antiy yo», sete lik te peple pa Tayino yo oubyen Arawak, pèp semi-sedantè pasifik. Lè Kristòf Kolon akoste li pou premye fwa a sou 6 desanm 1492, peyi a te konte pwobableman plizyè santèn milye abitan yo.

Konkèt[edite | modifye sous]

Kolon touswit reklame zile a pou kouwòn panyòl, nonmen li La Isla Española ("Island nan Panyòl"), pita nan laten (Ispanyola) se pa te non zile Ayiti a sa. Enfliyans franse yo te kòmanse an 1625, aprè Kasik Anri te fin libere zile a anba jouk panyòl yo fòme yon lame endijèn ki te pran kontwòl lès se panyòl yo te konn pale se yon kominote endyen ak afriken lè Fransè vin bezwen pran kontwòl sou lame sa a li te sèvi ak sòlda l yo tankou Dessaline, François Capois ki te antrene pa kouzen li José Capois ki te yon lyetnan nan lame endijèn nan Vil Izabela Kristòf Kolon te konstrui a te vin rele Saint-Domingue pa Gouvènè Nicolás de Ovando apati 1660 fransè yo vin rele tout zile a Sen-Domeng. Soti nan 1697, pati lwès zile a te franse ak pati lès la te panyòl men se pa t kolon panyòl yo te ye se te Indigjèny espányòl-io Men fransè yo te enfiltre Toussaint nan lame endijèn nan. Ayiti te vin youn nan pi rich koloni Lafrans yo, ki te pwodui kantite vas nan sik ak kafe epi depann sou yon sistèm esklav brital pou travay ki nesesè yo. Sèmante nan Seremoni-an nan Bwa Kayiman, lame endijèn nan ini ak esklav afriken yo pou leve kanpe kont abi fòs etranje yo te ap fè yo revòlte an 1791 ak aprè deseni nan batay repiblik endepandan Ayiti a te ofisyèlman pwoklame an 1804.

Istwa Konkèt la[edite | modifye sous]

Aprè long demach yo e yon long travèse nan lanmè, Kristòf Kolon al abòde anfen 12 oktòb 1492, swasanndis (70) jou aprè depa li sòti Palos nan Espay, youn nan zile Bahamas, Guanahani, ke li nèk rele San Salvador (Sen Sovè) nan souvni san dout pou manke peri manje nan travèse li lanmè a. Li dekouvri Kiba jou ki te 26 oktòb. Nan dat 5 desanm, li nèk jete lank nan fon yon bae ki, nan lonè yon sen pou jou a, non li sete Sen-Nikola. Li te vini pou dekouvri sa ki, te rele, Ahatti Qisqeyaha Bohio ki ap vin aprè endepandans retounen rele Ahyti.

Kristòf Kolon batize tè sa a, Ispayola (« Ti Espay »). Nan dezyèm vwayaj li an 1493, li al fonde premyè vil ewopeyen an ki pou Nouvo Mond lan, batize Izabela e li al te enstale li. Aprè yo fin kòkòy senk (5) kasik yo ki tap dirije yo peyi a, Panyòl yo mete-anba bourike otoktòn yo nan travay fòse yo anfen chèche nan min yo. Nan mwens ke ven-senk (25) an yo, popilasyon endyen yo te ap diminye akòz esklavaj la e bann maladi pèpè pa konkeran yo.

Gouvènè tounèf lan Nicolás de Ovando tante li nan kòmansman 1503 pou li fè vini debann Nwa Afriken pou ranplase Bohiono yo. Yon bann pati nan esklav nwa yo ki ke yo te depòte yo bò zile orijinè yo a Dahomey men tou pou Ginen e pou Nijerya, sa ki eksplike enpòtans pou kilt vodou a an Ayiti (kilt vodou se orijinè pou Dahomey e pratike l tou nan Nijerya). trèt tou otorize nan lane 1517 pa Charles Quint, ki entèdi li ofisyèlman kenz an pita, anvan menm lèt Veritas ipsa ki pou Paul III.

Vil ki pou sid, Santo Domingo, te vin pò ki pou depa pou kolonizasyon nan Nouvo Mond. Panyòl enpòte nan kantite ki pou chwval, boven e kochon ke yo lage nan libète, paske yo gen zizirit ke pou lò. Kòmansman 1530, Zile a kòmanse vin p ap rapòte. Panyòl konsantre efò yo a nan pati lès zile a ki gen ankò tikras lò e abandone ansuit lwès e Kasik Anri ak lame endijèn ni an vin bat yo e zile a te konnen premye endepandans li.

Istwa anvan arive nan Panyòl la[edite | modifye sous]

Vag siksèsiv nan migran arawak, k ap deplase nò soti nan delta a Orinoco nan Amerik disid, rete zile yo nan Karayib la. Anviwon A. 600, Tayino a, yon kilti arawak, te rive sou zile a, deplase moun ki te abite anvan yo. Yo te òganize nan kasika yo (chèfri), yo chak te dirije pa yon kasik (chèf).

Istwa panyòl (1492-1625)[edite | modifye sous]

Kristòf Kolon te etabli règleman an, La Navidad, touprè vil la mki vin Kap Ayisyen jounen jodi a. Li te bati ak bwa bato li yo ki te fè nofraj, Santa María, pandan premye vwayaj li nan mwa desanm 1492. Lè li te retounen nan 1493 sou fezyèm vwayaj li li te jwenn tèt li detwi ak tout 39 kolon touye. Isabella nan 1493. Kapital koloni an te vin Santo Domingo amn 1496, sou kòt lwès sid la nan Zile Ayiti a. Panyòl la tounen nan lwès Ispanyòl nan 1502, etabli yon aranjman nan Yaguana touprè modèn jou Leogane. Yon règleman dezyèm te etabli nan lane 1504 rele Puerto Real touprè modèn Fort Liberty - ki nan 1578 te relwe nan yon sit ki touprè ak chanje non Bayaha.

Aprè rive nan Ewopeyen yo, popilasyon endijèn La Hispaniola a te soufri anpil nan touprè disparisyon, nan petèt ka ki pi mal la nan depopilasyon nan Amerik yo. Yon ipotèz souvan aksepte mòtalite a segondè nan koloni sa a nan pati nan maladi Ewopeyen an ki natif natal yo pa te gen okenn iminite. Yon ti kantite Tayino yo te kapab siviv ak mete kanpe ti bouk yon lòt kote. Panyòl enterè nan Ispanyola te kòmanse dekouraje nan ane 1520 yo, kòm plis likratif lò ak depo an ajan yo te jwenn nan Meksik ak Amerik disid. Aprè sa, popilasyon Panyòl la te grandi nan yon vitès dousman. [Sitiyasyon ki nesesè]

Règleman an nan Yacanagua te boule nan tè a twa (3) fwa nan li jis sou yon egzistans syèk lontan kòm yon aranjman panyòl, premye pa pirat franse nan 1543, ankò sou 27 me 1592, pa yon pati 110 ateri fò ki sòti nan yon bato kat Anglè naval eskadwon ki te dirije pa Christopher Newport nan bato dragon an Golden, ki te detwi tout kay 150 nan règleman an, e finalman pa Panyòl yo tèt yo nan lane 1605, pou rezon ki etabli anba a.

Nan 1595, Panyòl la, fristre pa rebelyon an ven ane nan matyè Olandè yo, fèmen pò lakay yo nan anbake rebel soti nan Netherlands yo, koupe yo nan pwovizyon yo sèl kritik ki nesesè pou endistri herring yo. Olandè a reponn pa Sourcing founiti sèl yo soti nan Amerik Panyòl kote kolon yo te plis pase kontan nan komès. Se konsa, gwo kantite komèsan Olandè / pirat yo te komès Anglè yo ak franse frè komès sou kòt yo aleka nan Ispanyola. Nan 1605, Espay te fache ke koloni Panyòl sou nò ak lwès peyi nan zile a pèsiste nan pote soti echèl gwo ak komès ilegal ak Olandè a, ki moun ki nan tan sa a te goumen yon lagè nan endepandans kont Espay an Ewòp ak angle a, ak trè dènye eta lènmi, e konsa deside fòse moun yo pi pre lavil la nan Santo Domingo. [5] Aksyon sa a, ke yo rekonèt kòm Devastaciones de Osorio a, te pwouve dezas; Plis pase mwatye nan kolon yo reenstale mouri nan grangou oswa maladi, plis pase 100,000 bèt yo te abandone, e anpil esklav chape. [6] Senk nan ki deja egziste koloni yo trèz nan zile a te britalman te kraze pa twoup Panyòl ki gen ladan koloni yo de sou teritwa a nan prezan-jou Ayiti, La Yaguana, ak Bayaja. Anpil nan moun ki rete nan batay, chape nan forè a, oswa kouri ale nan sekirite nan pase bato Olandè yo.

Sa a aksyon Panyòl te kontreproduktiv kòm angle, Olandè, ak franse pirat yo te kounye a lib yo etabli baz sou abandone nan zile a nò ak lwès, kote bèt sovaj yo te kounye a abondan ak gratis. Nan 1697, apre deseni de batay sou teritwa a, Panyòl la sede pati lwès la nan zile a franse a, ki moun ki kounye a yo rele li Saint-Domingue. Saint-Domingue devlope nan yon koloni trè likratif pou Lafrans. Ekonomi li te baze sou yon endistri sik travay-entansif ki repoze sou kantite vas nan esklav Afriken yo. Pandan se tan, sitiyasyon an sou pati nan Panyòl nan zile a deteryore. Tout anpi Panyòl la te plonje nan yon kriz ekonomik gwo twou san fon, ak Santo Domingo te anplis frape pa tranblemanntè, siklòn ak yon rediksyon popilasyon.

Sen Domeng franse (1625-1789)[edite | modifye sous]

Pèl nan Zantiy (1711–89)[edite | modifye sous]

Peryòd revolisyonè (1789-1804)[edite | modifye sous]

Revòlt Oge a (1789-91)[edite | modifye sous]

Revòlt esklav yo (1791-93)[edite | modifye sous]

Tousen Louvèti ki monte (1793-1802)[edite | modifye sous]

Napoleon bat (1802-04)[edite | modifye sous]

Gade tou[edite | modifye sous]

Biblyografi[edite | modifye sous]

Lyen deyò[edite | modifye sous]