Istwa Ayiti

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Aller à la navigation Aller à la recherche

Flag of Haiti.svg


Nan orijin nan, peyi Ayiti a, sa vle di «Pèl tout Antiy yo», se li Tayino yo te peple yo oubyen Arawak, pèp semi-sedantè pasifik. Lè Kristòf Kolon akoste li pou premye fwa a sou 6 desanm 1492, peyi a te konte pwobableman plizyè santèn milye abitan yo.

Konkèt[edite | modifye sous]

Kolon touswit reklame zile a pou kouwòn panyòl, nonmen li La Isla Española ("Island nan Panyòl"), pita nan laten (Ispanyola) se pa te non zile Ayiti a sa. Enfliyans franse yo te kòmanse an 1625, aprè Kasik Anri te fin libere zile a anba jouk panyòl. Yo fòme yon lame endijèn ki te pran kontwòl lès. Se panyòl yo te konn pale, se te yon kominote endyen ak afriken. Lè Fransè vin bezwen pran kontwòl sou lame sa a, li te sèvi ak sòlda l yo tankou Dessaline, François Capois ki te antrene pa kouzen li José Capois. José Capois te yon lyetnan nan lame endijèn nan Vil Izabela Kristòf Kolon te konstrui a te vin rele Saint-Domingue pa Gouvènè Nicolás de Ovando apati 1660. Fransè yo vin rele tout zile a Sen-Domeng. Soti nan 1697, pati lwès zile a te franse ak pati lès la te panyòl men se pa t kolon panyòl yo te ye se te Indigjèny espányòl-io. Men fransè yo te enfiltre Toussaint nan lame endijèn nan. Ayiti te vin youn nan pi rich koloni Lafrans yo, ki te pwodui kantite vas nan sik ak kafe epi depann sou yon sistèm esklav brital pou travay ki nesesè yo. Sèmante nan Seremoni-an nan Bwa Kayiman, lame endijèn nan ini ak esklav afriken yo pou leve kanpe kont abi fòs etranje yo te ap fè yo revòlte an 1791. Aprè deseni nan batay, repiblik endepandan Ayiti a te ofisyèlman pwoklame an 1804.

Istwa Konkèt la[edite | modifye sous]

Aprè long demach yo e yon long travèse nan lanmè, Kristòf Kolon al abòde anfen 12 oktòb 1492, swasanndis (70) jou aprè depa li sòti Palos nan Espay. Li te rive nan youn nan zile Bahamas, Guanahani, ke li pral rele San Salvador (Sen Sovè) an souvni tout peripesi li te pase nan travèse lanmè a. Li te dekouvri Kiba jou ki te 26 oktòb. Nan dat 5 desanm, li te jete lank li nan yon bè poutèt sa a, li te rele bè a Sen Nikola, an lonè sen an.. Li te vini pou dekouvri sa ki, te rele, Ahatti Qisqeyaha Bohio ki ap vin aprè endepandans retounen rele Ahyti.

Kristòf Kolon batize tè a, Ispayola (« Ti Espay ») nan dezyèm vwayaj li an 1493. Aprè li al fonde premyè vil ewopeyen ki pou Nouvo Mond lan. Li te batize l Izabela e li te al enstale li. Aprè yo fin elimine senk (5) kasik yo ki tap dirije peyi a, Panyòl yo mete bourike endijèn yo nan travay fòse yo pou yo chèche nan min yo. Nan mwens pase ven-senk (25) an, popilasyon endijèn yo te ap diminye akòz esklavaj la ak bann maladi pèpè konkeran yo te pote.

Gouvènè tounèf la Nicolás de Ovando tante nan kòmansman 1503 pou li fè vini Nwa Afriken pou ranplase Bohiono yo. Yon bann pati nan esklav nwa yo ke yo te depòte yo sòti zile Dahomey men tou sòti Ginen ak Nijerya, sa ki eksplike enpòtans pou kilti vodou a an Ayiti (vodou se moun ki sòti Dahomey ak Nijerya ki pratike). Trèt la Charles Quint te otorize nan lane 1517, li te entèdi li ofisyèlman kenz an pita, anvan menm lèt Veritas ipsa ki te pou Paul III.

Vil ki pou sid, Santo Domingo, te tounen pò ki pou komansman kolonizasyon nan Nouvo Mond. Panyòl enpòte yon kantite chwal, bèf ak kochon e yo te lage an libète. Dèp kòmansman 1530, zile a kòmanse vin p ap rapòte. Panyòl yo te konsantre efò yo a nan pati lès zile a ki te gen ankò ti kras lò epi yo te abandone pati lwès la. Kasik Anri ak lame endijèn li a vin bat yo e zile a te konnen premye endepandans li.

Istwa anvan Panyòl yo rive[edite | modifye sous]

Migran arawak, ki t ap plede soti nan nò delta Orinoco nan Amerik disid, te rive rete sou kèk zile nan Karayib la. Anviwon ane 600, Tayino a, yon kilti arawak, te rive sou zile a epi te deplase moun ki te abite la anvan yo. Yo te òganize yo an kasika yo (chèfri), yon kasik (chèf) te dirije chak kasika.

Istwa panyòl (sòti 1492 rive 1625)[edite | modifye sous]

Kristòf Kolon te konstwi yon fò, La Navidad, touprè vil ki vin Kap Ayisyen jounen jodi a. Li te bati ak bwa bato li a, Santa Maria, ki te fè nofraj pandan premye vwayaj li nan mwa desanm 1492. Lè li te retounen nan 1493 sou fezyèm vwayaj li li te jwenn tèt li detwi ak tout 39 kolon touye. Isabella nan 1493. Kapital koloni an te vin Santo Domingo amn 1496, sou kòt lwès sid la nan Zile Ayiti a. Panyòl la tounen nan lwès Ispanyòl nan 1502, etabli yon aranjman nan Yaguana touprè modèn jou Leogane. Yon règleman dezyèm te etabli nan lane 1504 rele Puerto Real touprè modèn Fort Liberty - ki nan 1578 te relwe nan yon sit ki touprè ak chanje non Bayaha.

Aprè rive nan Ewopeyen yo, popilasyon endijèn La Hispaniola a te soufri anpil nan touprè disparisyon, nan petèt ka ki pi mal la nan depopilasyon nan Amerik yo. Yon ipotèz souvan aksepte mòtalite a segondè nan koloni sa a nan pati nan maladi Ewopeyen an ki natif natal yo pa te gen okenn iminite. Yon ti kantite Tayino yo te kapab siviv ak mete kanpe ti bouk yon lòt kote. Panyòl enterè nan Ispanyola te kòmanse dekouraje nan ane 1520 yo, kòm plis likratif lò ak depo an ajan yo te jwenn nan Meksik ak Amerik disid. Aprè sa, popilasyon Panyòl la te grandi nan yon vitès dousman. [Sitiyasyon ki nesesè]

Règleman an nan Yacanagua te boule nan tè a twa (3) fwa nan li jis sou yon egzistans syèk lontan kòm yon aranjman panyòl, premye pa pirat franse nan 1543, ankò sou 27 me 1592, pa yon pati 110 ateri fò ki sòti nan yon bato kat Anglè naval eskadwon ki te dirije pa Christopher Newport nan bato dragon an Golden, ki te detwi tout kay 150 nan règleman an, e finalman pa Panyòl yo tèt yo nan lane 1605, pou rezon ki etabli anba a.

Nan 1595, Panyòl la, fristre pa rebelyon an ven ane nan matyè Olandè yo, fèmen pò lakay yo nan anbake rebel soti nan Netherlands yo, koupe yo nan pwovizyon yo sèl kritik ki nesesè pou endistri herring yo. Olandè a reponn pa Sourcing founiti sèl yo soti nan Amerik Panyòl kote kolon yo te plis pase kontan nan komès. Se konsa, gwo kantite komèsan Olandè / pirat yo te komès Anglè yo ak franse frè komès sou kòt yo aleka nan Ispanyola. Nan 1605, Espay te fache ke koloni Panyòl sou nò ak lwès peyi nan zile a pèsiste nan pote soti echèl gwo ak komès ilegal ak Olandè a, ki moun ki nan tan sa a te goumen yon lagè nan endepandans kont Espay an Ewòp ak angle a, ak trè dènye eta lènmi, e konsa deside fòse moun yo pi pre lavil la nan Santo Domingo. [5] Aksyon sa a, ke yo rekonèt kòm Devastaciones de Osorio a, te pwouve dezas; Plis pase mwatye nan kolon yo reenstale mouri nan grangou oswa maladi, plis pase 100,000 bèt yo te abandone, e anpil esklav chape. [6] Senk nan ki deja egziste koloni yo trèz nan zile a te britalman te kraze pa twoup Panyòl ki gen ladan koloni yo de sou teritwa a nan prezan-jou Ayiti, La Yaguana, ak Bayaja. Anpil nan moun ki rete nan batay, chape nan forè a, oswa kouri ale nan sekirite nan pase bato Olandè yo.

Sa a aksyon Panyòl te kontreproduktiv kòm angle, Olandè, ak franse pirat yo te kounye a lib yo etabli baz sou abandone nan zile a nò ak lwès, kote bèt sovaj yo te kounye a abondan ak gratis. Nan 1697, apre deseni de batay sou teritwa a, Panyòl la sede pati lwès la nan zile a franse a, ki moun ki kounye a yo rele li Saint-Domingue. Saint-Domingue devlope nan yon koloni trè likratif pou Lafrans. Ekonomi li te baze sou yon endistri sik travay-entansif ki repoze sou kantite vas nan esklav Afriken yo. Pandan se tan, sitiyasyon an sou pati nan Panyòl nan zile a deteryore. Tout anpi Panyòl la te plonje nan yon kriz ekonomik gwo twou san fon, ak Santo Domingo te anplis frape pa tranblemanntè, siklòn ak yon rediksyon popilasyon.

Sen Domeng franse (1625-1789)[edite | modifye sous]

Pèl nan Zantiy (1711–89)[edite | modifye sous]

Peryòd revolisyonè (1789-1804)[edite | modifye sous]

Kòm lidè ofisyèl revolisyon an, Tousen Louvèti konsidere kòm papa Ayiti.

Revòlt Oge a (1789-91)[edite | modifye sous]

Epidemi revolisyon an an Frans nan ete 1789 te gen yon efè pwisan sou koloni an. Pandan kolon fransè yo t ap debate sou fason nouvo lwa revolisyonè yo t ap aplike nan Sen Domeng, an 1790 lagè sivil kareman te pete lè moun lib koulè yo te deklare ke yo menm tou yo te sitwayen franse dapre kondisyon Deklarasyon Dwa Moun ak Sitwayen an. . Dis jou anvan sezon otòn Bastille a, an Jiyè 1789, Asanble Nasyonal Lafrans la te vote pou mete sis delege nan Sen-Domeng. Nan Pari, yon gwoup milat rich, ki te dirije pa Julien Raimond ak Vincent Ogé, te fè yon petisyon san siksè delege plantè blan yo pou yo sipòte reklamasyon milat pou tout dwa sivil ak politik. Atravè efò yon gwoup ki te rele Société d'Amis des Noirs, kote Raimond ak Ogé te lidè enpòtan, nan mwa mas 1790 Asanble Nasyonal la te bay gens de couleur tout dwa sivik. Vincent Ogé te vwayaje Sen Domeng pou l te asire pwomulgasyon ak aplikasyon dekrè sa a, li te debake toupre Cap-Français (kounye a Okap) an oktòb 1790 epi li te fè yon petisyon gouvènè wayal la, Comte de Peynier. Apre demann li yo te refize, li te eseye pouse gens de couleur a revòlte. Ogé ak Jean-Baptiste Chavennes, yon veteran nan syèj nan Savannah pandan Revolisyon Ameriken an, te eseye atake Okap. Sepandan, rebèl milat yo te refize ame oswa libere esklav yo, oswa defye estati esklavaj la, epi atak yo te bat pa yon fòs milis blan ak volontè nwa (ki gen ladan Henri Christophe). Apre sa, yo te kouri travèse fwontyè a nan Hinche, nan moman an nan pati Panyòl nan zile a. Sepandan, yo te kaptire, tounen bay otorite fransè yo, epi tou de Ogé ak Chavannes yo te egzekite an fevriye 1791.

Revòlt esklav yo (1791-93)[edite | modifye sous]

Tousen Louvèti ki monte (1793-1802)[edite | modifye sous]

Napoleon bat (1802-04)[edite | modifye sous]

Gade tou[edite | modifye sous]

Biblyografi[edite | modifye sous]

Lyen deyò[edite | modifye sous]