Revolisyon Ayisyen

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Revolisyon Ayisyen
Battle for Palm Tree Hill.jpg
Batay nan San Domingo, yon penti pa January Suchodolski, ki dekri yon lit ant twoup polonè an franse ak rebèl yo esklav
Konfli: {{{conflict}}}
Dat: 21 out 1791 - 1 janvye 1804
Anplasman: Sen Domeng
Rezilta: Viktwa ayisyen an
Militè
Drapeau du Royaume de France Wayòm Lafrans, puis
Drapeau de la France Repiblik franse
Flag of Haiti (1791–1789).svgEsklav nwa ensolan rwayalist (1791-1793)
Drapeau de la Grande-Bretagne. Grann Bretay
Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg Espay (1793-1795)
Flag of Royalist France.svg Rwayalis franse

Flag of Haiti (1803–1804).svg Rebèl ayisyen yo (1802-1803)

Kòmandan yo
1791-1802
Léger-Félicité Sonthonax
Étienne Polverel
Étienne de Lavaux
Toussaint Louverture (1794-1802)
André Rigaud
Jean-Jacques Dessalines (1794-1802)
Gabriel d'Hédouville

1802-1804
Charles Leclerc
Donatien de Rochambeau
Jean-François Debelle
Edme Desfourneaux
Jean Humbert
Charles Dugua
Alexandre Pétion (1801-1802)
Jean Hardÿ
François Joseph Pamphile de Lacroix
Jean Boudet
Jean-Baptiste Brunet Prisonnier en 1803
François-Marie Perichou de Kerversau
Jean-Louis Ferrand
1791-1802
Dutty Boukman
Jean-François
Georges Biassou
Toussaint Louverture (1791-1794)
Jean-Jacques Dessalines (1791-1794)

1802-1804
Toussaint Louverture Reddition en 1802
Jean-Jacques Dessalines
Henri Christophe
Alexandre Pétion
François Capois
Jacques Maurepas
Charles Belair Redisyon an 1802
John Duckworth
John Loring

Twop
60 000 sòlda yo
86 bato de gè
55 000 sòlda regilye
100 000 volontè


Flag of Great Britain (1707–1800).svg
31 000 moun[1]
Mouri yo
militè:
57 000 mouri
(37 000 mouri nan aksyon
20 000 ki te tiye pa lafyèv)
sivil:
25 000 sivil touye
militè:
inconnues
sivil:
100 000 sivil touye

Flag of Great Britain (1707–1800).svg
23 000 mouri[1].

Revolisyon ayisyen an se te premye revòlt esklav ki gen siksè nan mond modèn nan. Istoryen tradisyonèlman ap kite nan seremoni-an nan Bwa Kayiman, yon seremoni vodou nan mwa out 1791. Li tabli Ayiti nan 1804 kòm premye repiblik la gratis nwa nan mond lan, siksede koloni an franse nan Santo Domingo. Lafrans fin di pèdi koloni pi gremesi li yo.

Relasyon ant revolisyon franse ak Revolisyon ayisyen[edite | modifye sous]

Rezon pou revolisyon[edite | modifye sous]

Revolisyon ayisyen an se te yon revolisyon ki te deklare anba a, pa majorite moun ki pa reprezante popilasyon an.[2] Yon majorite gwo sipòtè revolisyon ayisyen an te esklav e li te libere Afriken ki te trete pa sosyete ak lwa yo egalman.[3]

Enfliyans nan Syèk Limyè te panse[edite | modifye sous]

Franse ekriven Guillaume-Thomas Raynal atake esklavaj nan istwa kolonizasyon Ewopeyen an. Li avèti, "Afriken yo sèlman vle yon chèf, ase vanyan gason, pou yo dirije yo sou tire revanj ak touye."[4] Filozofi Enstityasyon Raynal te ale pi fon pase yon prediksyon ak reflete anpil filozofi Enstiti franse ki gen ladan sa yo ki nan Rousseau ak Diderot, menm si li te ekri trèzan ane anvan "Deklarasyon Dwa Moun ak Sitwayen an." Deklarasyon an, nan kontras, make libète ak libète men yo toujou pèmèt esklav yo dwe karakterize kòm pwopriyete.

Anplis enfliyans Raynal a, Toussaint Louverture se te yon aktè enpòtan nan revolisyon ayisyen an. Panse te divize mond lan nan "lidè eklere" ak "mas ignorant";[5] Louverture te eseye ponp divize sa a ant mas popilè yo ak kèk klere.[6] Louverture te abitye ak lide Enlightenment nan kontèks Ewopeyen an enperyalis. Li te eseye fè grèv yon balans ant panse Larisi te soulve kòm yon mwayen ki nesesè pou genyen liberasyon, epi yo pa pwopagasyon nosyon ke li te moralman siperyè eksperyans ak konesans moun nan koulè nan Saint Domingue.[7] Kòm yon ekstansyon pou tèt li ak edikasyon élite l 'yo, Louverture te ekri yon Konstitisyon pou yon sosyete nouvo nan Sen Domeng ki aboli esklavaj. Egzistans la nan esklavaj nan Sosyete Enskri te yon incongruity ki te kite unaddressed pa entelektyèl Ewopeyen an. Louverture te pran sou enkonsistans sa a dirèkteman nan konstitisyon li. Anplis de sa, Louverture te ekspoze yon koneksyon sou entelektif Enlightenment nan style, lang ak aksan nan tèks sa a.[8]

Menm jan ak Louverture, Jean-Baptiste Belley te tou yon patisipan aktif nan rezistans koloni an. Pòtrè Belley pa Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson pentire yon nonm ki anglobe gade nan franse nan koloni li yo. Pòtrè a kreye yon diktotomi stark ant revizyon an nan panse Syèk Limyè franse ak reyalite a nan sitiyasyon an nan Saint Domingue, nan jarèt nan Raynald ak figi a nan Belley, respektivman. Pandan ke distenge, pòtrè a toujou montre yon nonm kwense pa limit yo nan ras. Peryòd Girodet a nan depite ansyen Nasyonal Konvansyon an ap di nan opinyon an franse nan sitwayen kolonyal pa mete aksan sou seksyalite sijè a ak ki gen ladan yon zanno. Tou de nan sa yo senbòl rasyalman chaje revele dezi a mine tantativ koloni an nan lejitimite endepandan, kòm sitwayen nan koloni yo pa t 'kapab jwenn aksè nan klas la elit nan Revolisyonè franse paske nan ras yo.[9]

Lidèchip nan Louvèti[edite | modifye sous]

Youn nan chèf ki gen plis siksè nwa yo te Tousen Louvèti, yon antrenè domestik pwòp tèt ou-edike domestik. Tankou Jean François ak Biassou, li okòmansman te goumen pou kouwòn panyòl la nan peryòd sa a. Aprè Britanik la te anvayi Sen Domeng, Louverture deside pou goumen pou franse yo si yo ta dakò pou libere tout esklav yo. Li te dwe pwoklame yon fen nan esklavaj sou, 29 out, 1792. Louvèti te travay ak yon franse jeneral, Étienne Laveaux, asire ke tout esklav ta dwe libere. Louvèti abandone lame panyòl la nan bò solèy leve a, li pote fòs li yo bò lanmè a nan 6 oktòb 1794

Anba lidèchip militè Tousen, fòs yo te leve soti nan esklav yo nan siksè nan konsesyon yo nan Britanik yo ak ekspilse fòs yo Panyòl. Nan fen a, Tousen sitou retabli kontwòl Sen Domeng nan Lafrans. Louvèti te trè entelijan, òganize ak articuler. Èske w te fè tèt li mèt nan zile a, sepandan, Tousen pa t 'vle rann tèt twòp pouvwa a Lafrans. Li te kòmanse kòmande sou peyi a kòm yon antite efikas otonòm. Louverture te bat yon siksesyon nan rival lokal yo, tankou: Komisyonè Sonthonax, yon franse moun blan ki te jwenn sipò nan anpil Ayisyen, fache Louvèti; André Rigaud, yon nonm gratis nan koulè ki te goumen kenbe kontwòl Sid la nan lagè a nan kouto; ak Earl nan Hédouville, ki te fòse yon gwo fatra ant Rigaud ak Louvèti anvan yo te chape nan Lafrans. Tousen te bat yon fòs ekspedisyon Britanik nan 1798. Anplis de sa, li te mennen yon envazyon nan vwazinaj Sen Domeng (Desanm 1800), e li te libere esklav yo gen 3 janvye 1801.

Nan lane 1801, Louverture te pibliye yon konstitisyon pou Saint-Domingue ki te deside li ta gouvènè-pou-lavi e li te rele pou otonomi nwa ak yon eta souveren nwa. Nan repons, Napoleon Bonaparte voye yon gwo fòs ekspedisyonè nan sòlda franse yo ak bato de gè nan zile a, ki te dirije pa frè Leuperc Bonaparte a, pou retabli règ franse. [98] Yo te anba enstriksyon sekrè retabli esklavaj, omwen nan pati a ansyen Panyòl-kenbe nan zile a. Bonaparte te bay lòd pou Toussaint te trete avèk respè jiskaske fòs franse yo te etabli; Yon fwa ke yo te fè, Toussaint te rele Le Cap epi yo dwe arete; si li te echwe pou pou l montre, Leclerc te bay "yon lagè nan lanmò a" ki pa gen pitye ak tout disip Toussaint yo dwe tire lè yo te kaptire. [99] Yon fwa ke yo te fini, esklavaj ta finalman retabli. [91] Anpil sòlda franse te akonpaye pa twoup mulatto ki te dirije pa Alexandre Pétion ak André Rigaud, lidè mulatto ki te bat Toussaint twa ane pi bonè.

Franse a te rive 2 fevriye 1802 nan Le Cap ak kòmandan ayisyen Henri Christophe ke yo te bay lòd Leclerc pou yo vire sou lavil la nan franse a. [100] Lè Christophe te refize, franse a te atake Le Cap ak Ayisyen yo mete vil la afire olye ke rann tèt li. [100] Leclerc te voye lèt Toussaint pwomèt li: "Pa gen okenn enkyetid sou fòtin pèsonèl ou ... Li pral pwoteje pou ou, paske li te sèlman twò byen touche pa efò pwòp ou yo.pa enkyete w sou libète a nan sitwayen parèy ou". ] Lè Toussaint toujou echwe pou parèt nan Le Cap, Leclerc te pibliye yon pwoklamasyon sou 17 fevriye 1802: "Jeneral Toussaint ak Jeneral Christophe yo aboli; tout sitwayen yo bay lòd pou yo chase yo desann, epi trete yo kòm rebèl kont Repiblik franse a." ] Kapitèn Marcus Rainsford, yon ofisye Lame Britanik ki te vizite St Domingue obsève fòmasyon Lame Ayisyen an, ekri: "Nan yon siflèt, yon brigad antye kouri twa oswa kat san yad, ak Lè sa a, separe, jete tèt yo plat sou tè a, chanje nan do yo ak kote yo, ak tout tan tout tan an kenbe yon gwo dife jiskaske raple ... Mouvman sa a egzekite ak enstalasyon sa yo ak presizyon kòm totalman yo anpeche kavalye soti nan chaje yo nan peyi BUSHY ak aksidante ". [102] Nan yon lèt bay Jean-Jacques Dessalines, Toussaint dekri plan li pou defann franse a: "pa bliye, pandan y ap tann pou rezon lapli a ki pral debarase nou de lènmi nou yo, ke nou pa gen okenn lòt resous pase destriksyon ak dife. Lide tè a benyen ak swe nou an pa dwe founi lènmi nou yo ak alimantasyon ki pi piti a. Chire wout yo avèk piki; jete kadav yo ak tout chwal yo nan tout fondasyon yo, boule yo epi dekouraje tout bagay nan lòd ke moun ki te vin redwi nou nan esklavaj pouvwa gen devan je yo imaj la nan lanfè a ki yo merite ". [102] Dessalines pa janm resevwa lèt la jan li te deja pran nan jaden an, evade yon kolòn franse voye nan kaptire l ', li tanpèt Léogane. [102] Ayisyen yo te boule Leogane epi yo te touye tout franse yo ak ekriven trinidaden CLR James nan aksyon Dessalines nan Leogane: "Gason, fanm ak timoun, tout bon blan yo ki te antre nan men l, li masakre. pil nan kadav pouri nan solèy la frape laterè nan detachman yo franse jan yo teiled dèyè kolòn vole li yo. "[102] Fwansè yo te espere Ayisyen yo pou yo tounen tounen yo esklav, paske yo te kwè li te natirèl pou nwa yo se esklav blan yo, epi yo te etoudi pou yo aprann kijan Ayisyen yo te rayi yo pou vle redwi yo tounen nan yon lavi nan chenn. [102] Yon vizib choke Jeneral Pamphile de Lacroix apre yo fin wè kraze yo nan Leogane te ekri: "Yo ante kò yo" ki "toujou gen atitid yo; yo te bese sou yo, men yo eksprime ak prese; glas la nan lanmò pa t 'efase gade nan sou yo ap fè fas ". [102]

Referans[edite | modifye sous]

  1. 1,0 et 1,1 [[#Madiou|Thomas Madiou, Histoire d'Haïti, Tome I, Modèl:P.313.]]
  2. Fick, Carolyn E. "Preface." In The Making of Haiti: The Saint Domingue Revolution from below. Knoxville: University of Tennessee Press, 1990.
  3. Akamefula, Tiye, Camille Newsom, Burgey Marcos, and Jong Ho. "Causes of the Haitian Revolution." Haitian Revolution. September 1, 2012. Accessed March 25, 2015. http://haitianrevolutionfblock.weebly.com/causes-of-the-haitian-revolution.html./
  4. "Antislavery Agitation: Abbe Raynal," Philosophical and Political History of the Settlements and Trade of the East and West Indies (1770), 8 me 2014, http://chnm.gmu.edu/revolution/d/278/.
  5. Goldmann, Lucien. The philosophy of the Enlightenment: the Christian burgess and the Enlightenment. Cambridge, MA: MIT Press, 1973.
  6. Paul B. Miller, "Enlightened Hesitations: Black Masses and Tragic Heroes in C.L.R. James's The Black Jacobins." MLN 116: 1069–1090. (accessed May 8, 2014).
  7. C. L. R. James, The Black Jacobins; Toussaint Louverture and the San Domingo Revolution. 1st ed. New York: Vintage Books, 1963.
  8. Miller, 1069–1090.
  9. Sylvia Musto, "Portraiture, Revolutionary Identity and Subjugation": Anne-Louis Girodet's Citizen Belley, RACAR: Revue d'Art Canadienne / Canadian Art Review 20 (1993): 60–71.

Lyen deyò[edite | modifye sous]