Batay Vètyè

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Sauter à la navigation Sauter à la recherche


Batay Vètyè
{{{caption}}}
Konfli: {{{conflict}}}
Dat: 18 novanm 1803
Anplasman: Ayiti
Rezilta: Viktwa ayisyen an
Militè
Modèl:Flagicon Frans Flag of Haiti (1803–1804).svg Armé indigjène
Kòmandan yo
Modèl:Flagicon Donatien de Rochambeau Flag of Haiti (1803–1804).svg Janjak Desalin
Flag of Haiti (1803–1804).svg François Capois
Twop
2,000 moun 27,000 moun[1]
Mouri yo
{{{pertes1}}} {{{pertes2}}}

Batay Vètyè se te denye batay nan Revolisyon Ayisyen. Janjak Desalin atake te Vètyè, fò Franse, a 18 novanm 1803, konbate esklav ayisyen kont fòs Franse.

Istwa batay sa[edite | modifye sous]

Rezistans franse[edite | modifye sous]

Aprè depòtasyon Tousen Louvèti nan 1802, youn nan dirijan Toussaint yo, Janjak Desalin, te kontinye batay pou libète paske, nan pawòl deklarasyon Toussaint Louverture: "Nan ranvèse m ', ou te fè pa plis pase koupe kòf nan pye bwa a nan libète nwa nan Sen Domeng. Li pral tounen soti nan rasin yo, paske yo anpil ak gwo twou san fon".

Nan 18 novanm 1803, Jean-Jacques Dessalines te bay lòd pou yo pran Fò Vètyè, ki te sou yon ti mòn touprè vil Cap-Français. Capois, rele Capois-la-Mò, te komande yon mwatye brigad, ki te an pati detwit pa tire kanon nan fò la. Li te lanse yon nouvo atak, men sòlda li yo te toujou touye nan pye ti mòn. Capois kouri chèch lòt sòlda pou ranfòsman, epi pou yon twazyèm fwa li lanse fòs li nan atak sa a fò pou ayen epi kite yon lòt fwa ankò anpil moun mouri. Pandan katriyèm atak la, li te mande solda yo suiv li, yo t'ap rele byen fò : "An avan! An avan!". Pandan ke li te devan sòlda li yo, chwal li te frape pa yon boul kanon, li tonbe, men Capois pran nepe li, leve ak li kouri ankò devan sòlda nwa li yo, t'ap kriye byen fò "An avan! An avan!". Chapo li, avèk plim, te pote ale pa yon boul kanon. Yon mesaje pèsonèl Rochambeau monte sou chwal li epi pati jwenn Capois-la-Mò. Avèk yon vwa byen fò, li kriye: "Jeneral Rochambeau voye konpliman bay jeneral la ki te jis kouvri tèt li ak tout bèl pouvwa tankou sa!".

Rezèv Dessalines[edite | modifye sous]

Jeneral Desalin te voye rezèv li anba Gabart, pi piti nan jeneral yo ak Jean-Philippe Daut, Gadam Rochambeau nan grenadye ki te fòme pou yon chaj final. Men, Gabart, Capois, ak Clervaux, batay avèk yon mousket franse nan men ak yon sèl epolèt, kontrè dezespere kontratak.

Toudenkou yon loraj avèk zèklè tranpe chan batay la. Anba kouvèti tanpèt la, Rochambeau te rale tounen soti nan Vètyè, konnen li te bat e ke Sen Domeng te pèdi pou Lafrans.

Rochambeau te pèdi batay sa[edite | modifye sous]

Nan denmen maten, jeneral Rochambeau te voye Duveyrier pou negosye avèk Dessalines. Nan fen jounen an, yo te etabli kondisyon ki nan rannman franse a. Rochambeau te resevwa dis jou pou rantre rapèl lame li a epi kite Sen-Domenge. Vèsyon sa a chaje fay ladan: Ki kote Rochambeau te pase pou l sòti? Rochambeau pa t ap nan negosye ak Rebèl ? Tout sa make foste vèsyon sa a?

Enfliyans batay sa[edite | modifye sous]

Zile a pwoklame endepandan de Frans ofisyèlman an 1 janvye 1804 pa Lwa Endepandans nan Repiblik Ayiti a li pa Dessalines nan Gonayiv. Ayiti te vin premye repiblik nwa nan mond lan.

Pandan Dezyèm Restorasyon, Wayòm Lafrans pa te rekonèt endepandans sa a kont Repiblik franse a. Nan 1826, wa Charles X reklame nan Ayiti yon endamnite nan 150 milyon dola fran lò nan repiblik jèn yo pou ke Lafrans ta rekonèt endepandans li; kat ane pita Charles X te lanse ekspedisyon Algiers yo. Nan 1838, anba monachi jiyè a, dèt sa a te aliyen pa wa Louis Philippe nan 90 milyon fran epi yo te peye nan plen Lafrans.

Gade tou[edite | modifye sous]

Referans[edite | modifye sous]

  1. Jacques de Cauna, Haïti, l'éternelle révolution: histoire de sa décolonisation (1789-1804), p.177.

Lyen deyò[edite | modifye sous]