Okipasyon ameriken an Ayiti, 1915-1934

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Haiti.svg
Marin Etazini ak gid ayisyen patwouy Nò Ayiti an 1915.

Okipasyon ameriken an Ayiti te kòmanse 28 jiyè 1915, lè 330 Marin yo ameriken anvayi Pòtoprens epi tout peyi a sou otorite prezidan ameriken Woodrow Wilson. Entèvansyon jiyè pase aprè koudeta kont prezidan ayisyen Jean Vilbrun Guillaume Sam. Jou sa a, li bay lòd pou asasine prizonye politik yo, epi yon foul fache touye Sam.[1] Anvan evènman sa a, militè Etazini yo te deja debake yon fwa pou enterè biznis ameriken nan mwa desanm 1914.[2]

Etazini okipe Ayiti pandan disnèf (19) ane. Sepandan, te gen anpil rezistans kont militè Etazini an, espesyalman peyizan-sòlda ki rele “kako”. Marin yo elimine kako yo ak fè represyon vyolan kont peyizan ayisyen.[3] Okipasyon fini 15 out 1934 lè dènye Marin yo kite peyi a sou otorite prezidan ameriken Franklin Delano Roosevelt. Aprè sa a, militè Etazini a bay pouvwa nan Gad Dayiti, fòs lapolis e militè kreye pa Ameriken pou kenbe lapè an Ayiti. Etazini kanmenm kontwole finans ayisyèn jiska 1947.[4]

Anvan okipasyon amerikèn[edite | modifye sous]

Aprè gwo eskandal koripsyon sou Nord Alexis an 1908, li te gen 90 an yo, lè li te vin prezidan li te mande pwosè kont koripsyon se te yon gagòt premye minis tout gouvènman an te enplike Nord Alexis deklare nefast pèrefast pwosè kanmenm lè li kite pouvwa a leta Ayisyen te dwe li.

Pandan 15 an yo ap travay ak Almay, Fransè pou rive met yon bank Ayisyen sou pye.Ameriken yo pa t renmen wòl ke Alman yo t ap jwe nan ekonomi ayisyèn an. Envestisman amerikèn nan pa t anpil nan epòk la anviwon 200 000 dola. Yon envestisman ki pa te twò enpòtan lè yo pral ranplase bank an 1910 ameriken pral ranje kò li yo egri yo ekri gouvènman an yo di : "nou pa ka ap fè bank pou nou menm Ameriken pou nou pa ladann. E finalman yo ranje kò yo pou yo antre e lè yo fin antre yo mete tout Alman tout Fransè deyò. Nasyonal City bank vin pwopriyete ayisyèn.Politik sa a yo pral respekte l Amerik pou Ameriken tou kòm Zile Ayiti a pou Ayisyen. Ameriken toujou pa gen kontwòl Ekonomi Ayisyen an yo pran rezolisyon pou yo mèt peyi a anfayit. Tout difikilte peyi a soti pase anba Lafrans ki te mete li anfayit nan yon kesyon dèt pou endepandans tou sa fè nou lwen pou nou gen yon estabilite finansyè ak administratif e fiskal tikras pa tikras peyi a ap avanse y ap akimile gram pa gram yon santèn kantite yo pral gen yon rezèv ann'ò nan Bank lan, gwo venn pran ameriken nan mwa desanm 1914 yo debake Ame Militèman yo bloke anba lavil la nan ridèmirak yo leve estòk lò a y al avèk li.

Kòz okipasyon an an 1915[edite | modifye sous]

Anvan Ameriken te vin okipe Ayiti nan lane 1915 yo te mete peyi a anfayit yon dezyèm fwa sa vin kòz enflasyon t€t nèg, enstabilite moun ap kouri labank vin chèche kòb e labank pa ka ranbouse li se te panik total. Moun ap fèmen boutik yo Leta Ayisyen te tante tradui ameriken lajistis pou yo te ka restitye lengo d ò yo yo pa janm remèt nou lengo d ò yo olye yo bannou lengo d ò yo yo siyen ak leta Ayisyen yon konvansyon ki fikse to pou chanj lan ak senk (5) goud pou yon dola sa a pou te ranplase 500 000 lengo ann ò ameriken pran ann gwo ponyèt la nan bank santral la. Nan ane 80 yo Ameriken sispann afè 5 goud pou yon dola a yo lage Ayiti nan povrete ekstrèm. E yo pa janm remèt lengo dò yo epi senk(5) goud sispann yon dola.

Yon peyi ki pa ka estab e estratejik[edite | modifye sous]

Soti janvye pou rive 28 jiyè 1915, Ayiti se te pwoblèm prezidan chanje sis (6) fwa asasina politik fè kenken e egzil fòse se pa pale depi lè Ameriken fin vòlò lengo dò yo. Yon sèten nonm lame revolisyonè se li ki responsab afè tout koudeta. Chakgrenn nan yo te fòme yon Kako, peyizan-bandi moun andeyò nan nò, tout longè ki pou fwontyè avèk Repiblik dominikèn, rekrite pa tout faksyon politik rival sou baz yon bann pwomès ak pèspektiv pou yo fè piyaj, ki t appou asire ann ka kote yon koudeta ta byen pati.

Etazini te preyokipe patikilyèman pou wòl (reyèl e imajinè) jwe pa Anpi alman, antre plizyè fwa pandan deseni presedan yo nan Amerik la, e tou nan Ayiti. Peyi ewopeyen sa a te ap chèche pou li antreteni, lwen baz li yo, yon sètèn enfliyans antan ke puisans rival pizanpli ostil nan dominasyon amerikèn, atò reji pa Doktrin Monroe. Lèke eklate Premyè Gè mondyal, enpòtans estratejik pou Zile Ayiti a, avèk mendèv li a e richès li yo ki anpil, konsa ke pò li yo, mete sousa laplipa pati nan Karayib yo, notaman marin alman an e amerikèn. Pa konsekan, sou Zile Ayiti a, envestisman alman, otan sou plan militè ke sou espyonaj la, tou te konsiderab. Envestisman li yo te antre nan kad ki pou yon pi laj rezo espyonaj e pou enterè militè tabli nan Amerik latin e nan tout Karayib yo diran lafen XIXe syèk, ki pou ane 1900 e 1910.


Enfliyans alman an nan Ayiti[edite | modifye sous]

Anbisyon alman an te pwovoke pè ki reflete li pa yon rivalite e yon pakèt tansyon yo k ap grandi yo ak ti kominote alman tabli nan Ayiti. Byen ke konpoze anviwon 200 pèsòn yo an 1910, yo te gen yon pouvwa ekonomik dispwopòsyone. Ann efè, alman te kontwole anviwon 80 % pou komès entènasyonal ayisyen yo ap fè, te posede e eksplwate sèvis piblik yo nan Kap-Ayisyen e nan Pòtoprens, setadi prensipal kè pòtyè e tramway la nan kapital la ak chemen fè yo ki desèvi Plèn Kildesak.

Depli, kominote alman an te pi entegre nan sosyete ayisyèn nan ke lòt kominote oksidantal yo, ann al konprann Fransè yo. Kèk Alman marye ak Ayisyèn yo ki se moun ki sot nan gran fanmi milat, anfen pou kontoune entèdiksyon ki fèt ak etranje yo, pa Konstitisyon ayisyèn nan, pou posede tè nan Ayiti. Alman yo gade lyen yo sere ak patri yo a konsa ke avèk lame e rezo espyonaj alman yo ann Ayiti, e tou al fè egalman prensipal pouvwayè pou fon ak anpil revolisyon yo, akòde pakèt prè avèk to enterè wo yo nan divès faksyon politik ayisyèn. Nan konsekans, Alman yo te konsidere tankou yon menas pou enterè ameriken, e yo al konsidere pou sa kominote alman nan Ayiti tankou yon evantyèl chwal Twayen an ki ap pwofite ak gouvènman enperyal nan Bèlen.

Monte tansyon yo[edite | modifye sous]

Pòtrè Jean Vilbrun Guillaume Sam

Ant 1910 e 1911, nan bout pou limite enfliyans alman, Depatman Leta pote de li nan yon konsòsyòm ki pou envestisè ameriken yo, konstitye pa National City Bank of New York (jodi a Citibank), pou l'akizidyon ki pou Bank Nasyonal Ayiti a, inik bank komèsyal e trezoreri nasyonal ki pou peyi a.

Nan mwa fevriye 1915, Jean Vilbrun Guillaume Sam, nome prezidan pou lavi, mete nan plas yon diktati. Nan mwa jiyè, nan kad ki pou yon revòlt tounèf anti-ameriken, li fè egzekite 167 prizonye politik, tout moun ki soti nan rich fanmi milat ki gen yon desandans lye ak kominote alman. Depi lè ke masak la pran lari , foul la mache pran Sam nan Pòtoprens.

Revòlt anti-amerikèn an te menase pou byen di enterè ekonomik ameriken yo nan Ayiti, tankou Ayisyen Ameriken Sugar Company. Pi plis, yon Ayisyen anti-ameriken sipòte pa kako yo, Rosalvo Bobo, te ann pàs pou li siksede Sam nan tèt peyi a. Gouvènman ameriken deside aji rapidman anfen pou li al prezève enterè li yo.

Okipasyon an[edite | modifye sous]

Woodrow Wilson (1912)

Envazyon[edite | modifye sous]

Prezidan ameriken an Woodrow Wilson pranvoye 330 Marin yo nan Pòtoprens 28 juiyè 1915. Sekretè pou Marin Etazini an nèk bay lòd ak kòmandan an pou envazyon an, amiral William Deville Bundy, pou li "pwoteje enterè ameriken yo e etranje yo". Yon lòt objektif pou envazyon an se te pou modifye konstitisyon ayisyen an ki te ap entèdi ak etranje yo pou ka posede tè. Aprè sa, anfen pou evite kritik bòkot opinyon piblik ameriken an, okipasyon fan fè prezante, pa kont-amiral Caperton, mannigèt se fè tankou "misyon an vize nan remet lapè e lòd" ki "sa pa te gen anyen pou wè ak swadizan traktasyon diplomatik pase oubyen lavni". Marin yo pa te rankontre rezistans ke yon sèl grenn sòlda, Pierre Sully, ki te mouri e aprè lame a vin transfòmen an kako.

17 novanm 1915, Marin yo pran Fò Rivyè, bastyon ki pou lame kako, mete fen nan premye gè Kako yo.

Referans[edite | modifye sous]

  1. Schmidt, Hans (1971). The United States Occupation of Haiti, 1915-1934. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. pp. 64–67. ISBN 9780813522036. OCLC 44958519. 
  2. Hudson, Peter James (2017). Bankers and Empire: Wow Wall Street Colonized the Caribbean. Chicago: Chicago University Press. pp. 102–103. ISBN 9780226459110. OCLC 958779835. 
  3. Gaillard, Roger (1981). Premier écrasement du cacoïsme: 1915. Port-au-Prince: Le Natal. 
  4. Dubois, Laurent (2012). Haiti : The Aftershocks of History. New York: Picador. p. 295. ISBN 9781250002365. OCLC 824429453. 

Lyen deyò[edite | modifye sous]