egzanp tèks

Thalès

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Aller à la navigation Aller à la recherche
Thalès
Image illustrative de l’article Thalès
Bist Thalès (imaj nan liv Ernst Wallis, 1877).
Biyografi
Non matènèl Θαλῆς ὁ Μιλήσιος
Nesans alantou 625-620 avan J.K.
Milè
Lanmò
Milè
Mèt Pythagore
Elèv Lekòl milezyèn,
Otè
Lang Grèk d'antan (en)
Mouvman Présocratiques (en) ak École milésienne (en)
Zèv prensipal
Zèv prensipal Propriété de l'angle inscrit dans un demi-cercle (en)

Koute atik sa a (enfo sou fichye a)

Thalès nan Milè, yo rele souvan Thalès (an ansyen grèk: Ἱστορίαι / (Grc-Latn) Thalễs ho Milếsios), se yon filozòf ak syantis grèk, ki fèt nan Milet alantou 625-620 av. J.K., epi ki mouri alantou 548-545 av. J.K. nan menm vil sa a[1],[2],[3].

Li se youn nan Sèt Saj yo nan Ansyen Lagrès ak sipoze fondatè Lekòl Milezyen an. Filozòf nan lanati, yo di li te pase yon rete nan peyi Lejip, kote li ta inisye nan syans moun peyi Lejip ak Babilonyen. Yo atribiye li anpil exploit, tankou kalkile wotè gwo piramid la oswa predi yon eklips, osi byen ke teyorèm Thales. Li te otè anpil rechèch matematik, patikilyèman nan jeometri.

Yon karaktè lejand, ki sanble pa te ekri anyen, metòd li nan analize reyalite fè l 'yonn nan gwo figi nan rezònman syantifik. Li te konnen kijan pou l ale lwen diskou eksplikasyon mitoloji pou li te favorize yon apwòch ki karakterize pa obsèvasyon ak demonstrasyon.

Biyografi[modifye | modifye kòd]

Talès nan Milè yo konsidere kòm premye filozòf lanati ((grc) φυσικὸς φιλόσοφος), syantifik ak matematisyen. Li te okòmansman yon machann ak enjenyè[4] men tou yon politisyen. Papa l se Examyes, manman l Cleobulin[5]. Dapre Herodotus[6], zansèt Thales yo te soti nan Fenisi.

Orijin ak dat[modifye | modifye kòd]

Kote ansyen vil Milet (nan sant la) dapre desen Ecate nan Milet ( VIe syèk)

Li difisil pou plase pèsonaj la nan tan, menm lè w konsidere dat eklips solè li sipoze te prevwa a, pwobableman alantou 585 AV J.-C.[5]. Hérodote eksplike nan ki sikonstans eklips sa a te fèt:

« Pandan senk ane lagè a te dire ant Med ak Lidi yo; altènativman yo te gen avantaj souvan, epi nan sizyèm ane a, te gen yon sòt de konba lannwit: paske, apre yon chans egal sou tou de bò, yo te angaje nan batay, jou a toudenkou chanje nan mitan lannwit, pandan y ap de lame yo te nan loggerheads. Talès moun Milè te predi chanjman sa a bay Iyonyen yo, epi li te fikse lè nan ane a nan ki te fèt la. Lidi yo ak Medi yo, wè lannwit sa a te pran plas lajounen, yo sispann batay la, epi yo te plis anvi fè lapè[notes 1]. »

Diogenes Laertius, ki te site Apollodoros, rapòte ke li te fèt pandan 35yèm Olympiad (anviwon 640 av. J.-K.) e li te mouri nan laj 78 an. (anviwon 562 av. JC; li site tou Sosikrat ki te fè l viv 90 ane, sa vle di jiska kòmansman 58yèm Olympiad (anviwon 550)[notes 2]. Lavi Thales klèman te idealize, e sa nou konnen sou panse sa a, menm jan ak lòt pre-sokratik la, di nou sitou sou kalite saj komen nan Lagrès. Rapò pawòl Ewodòt yo, Dyojèn rakonte ke Talès ta dwe pitit gason Examios, yon machann, ak Kleobulin, tou de orijin Fenisyen (menm si li pi plis pase pwobab ke li te vrèman yon grèk[7]): Modèl:Block quote

An reyalite, yon lejand di ke li soti nan fanmi Thelides, wa mitik nan Fenisi ​​ki soti nan liy lan Agenor ak Cadmos. Plizyè lòt sous, sepandan, afime ke li te petèt nan Beyotin oswa orijin Fenisyen e pwobableman kontanporen ak Solon ak Kroesus e ke li ta rete nan Milet nan la. konpayi zanmi l Neileôs. Se poutèt sa, li pa sèten ke Thales se Milesian, byenke yon tradisyon komen fè l 'yon desandan nan yon fanmi rich soti nan Miletus. Sepandan, li dwe mete aksan sou ke sous ki pi serye ak konplè soti nan Diogenes Laertius ak Herodotus. Li sanble ke Thales te kòmanse lavi li kòm yon senp komèsan epi li te vire nan yon karyè politik ak ekonomik, apre yon sejou nan peyi Lejip[8]. Dapre sa Diogenes Laertius rapòte[9], Platon te petèt fèt nan Aegina, nan kay Fidiadas — Fidiadas sa a se pitit gason. Thales.

Rete nan peyi Lejip[modifye | modifye kòd]

Aetius ak Proclos, ansanm ak lòt ansyen otè yo, rapòte ke Thales, lè sa a jèn, te pase yon sejou nan Ejip, answit te rete nan Milet[10]. Vil sa a te kenbe relasyon sere tou ak koloni Naucratis, nan peyi Lejip, ki kowore tèz sa a. Dapre Jean-Paul Dumont, si Thales pa t gen yon mèt, se nan peyi Lejip ke li te kapab akeri konesans li, gras a ansèyman prèt yo[11]. Etid la nan tèks ki evoke peryòd sa a sijere ke Thales te ale la nan yon laj trè jèn, e ke li te pase anfans li la[12].

Li ta rapòte syans jewometri e, an reyalite, anpil nan reyalizasyon li ak eksplwatasyon li yo (sitou teyori li sou inondasyon Nil la) anfòm nan kad peyi sa a.

Dapre Michel Soutif, li te frekante bibliyotèk la ak obsèvatwa Teglath-Phalasar III ki te fonde sou Asiri soti nan 744 rive nan 723[13].

Sepandan, li posib ke rete moun peyi Lejip la te ajoute nan lejand li a, akòz lefèt ke li te youn nan Sèt Saj yo, tankou Solon[14]. Pou D. R. Dicks, rete nan peyi Lejip la ta dwe yon mit, osi byenke atribisyon dekouvèt matematik yo bay Thales pa byograf ki te viv plizyè syèk apre lanmò li[15].

Karyè politik[modifye | modifye kòd]

Thales te gen yon ekstraòdinè « fakilte adaptasyon entelektyèl », Thales te tou yon moun leta rapòte Herodotus[16]. Konsènan karyè politik li, Diogenes Laertius di: « Li sanble tou se te yon konseye politik eminan. Konsa li te make opozisyon li, lè Krez te voye yon anbasad ki te pwopoze Milezyen yo vin jwenn li; Lè sa a, bay viktwa Siris la, refi sa a te asire siviv Vil la. » Se poutèt sa, Thales, syantifik la, pa dwe kouvri yon lòt Thales, ki gen ladrès nan biznis e ki rapid pou denigre pwòp dekouvèt li yo ak richès li te genyen. Li te premye vin pi popilè kòm yon konseye militè ak enjenyè. Pandan lagè ant Pès yo ak Lidi yo, li ta detounen kou rivyè Halys pou l pase lame Kwoz dapre Ewodòt , lejann ki sanble gen anpil chans[17]: {{sitasyon blokSe poutèt sa, Siris te fè prizonye Astyages, zansèt matènèl li, ke li te detwone pou rezon m ap eksplike nan rès istwa sa a. Krezès, irite kont Siris sou sijè sa a, te voye konsilte oracles yo konnen si li ta dwe fè lagè kont Pès yo. Yon repons ambigu te vin jwenn li soti nan Delphi, ke li te kwè ki te favorab, epi ak sa li te detèmine pou antre nan peyi Pès yo. Lè li te rive bò Halys yo, li te fè, jan mwen kwè, li te pase nan lame li a sou pon yo ke nou wè kounye a la; men, si nou ta kwè pifò nan moun Lagrès yo, Talès nan Milè te louvri pasaj la pou li. Krezès, yo di, li te jennen pou l fè lame li a travèse Halys la, paske pon ki sou rivyè sa a kounye a pa t egziste nan epòk sa a, Thales, ki te nan kan an lè sa a, te fè rivyè a, ki koule a goch, pase adwat lame a. Men ki jan li te fè li. Li te gen yon gwo kanal ki te gen fòm yon kwasan ki te fouye, ki te kòmanse anlè kan an, pou lame a te ka gen do l nan pozisyon kote li te ye a. Larivyè Lefrat la, li te detounen soti nan ansyen kanal la nan nouvo an, yon lòt fwa ankò sote lame a, epi li te retounen anba ansyen kabann li. Li pa t 'tanke divize an de bra ke li te vin egalman fordable nan tou de. Gen moun ki menm di ansyen kanal la fin chèch nèt; men mwen pa ka apwouve santiman sa a. Ki jan Krezès ak Lydian yo te kapab janbe lòt bò larivyè Lefrat la lè yo retounen[notes 3] ?}}

Lè sa a, li parèt kòm konseye nan alyans lan ant Lydians ak Ionians, kont wayòm nan mede. Repitasyon sa a, apre sezon otòn Krezès la, te pèmèt li konvenk vil-eta yo (oswa (grc-Latn) polis) nan Ionia pou regroupe nan pan- Federasyon Ionyen, dapre Herodotus[8]:

« Malgre akable ak malè yo, Iyonyen yo poutan reyini nan Panionion. Bias of Priene te ba yo, jan mwen te aprann, konsèy trè avantaje, ki ta fè yo pi kontan nan tout moun Lagrès yo, si yo te vle swiv li. Li te egzòte yo pou yo te anbake tout ansanm nan yon sèl flòt, pou yo te ale nan Sardinia, epi pou yo te fonde yon sèl vil la pou tout Iyonyen yo. Li te montre yo ke, nan mwayen sa a, yo pral chape anba esklavaj, ke yo pral anrichi tèt yo, epi ki abite nan pi gwo nan tout zile yo, lòt yo pral tonbe nan pouvwa yo; tandiske, si yo te rete nan Ionia, li pa te wè okenn espwa pou yo refè libète yo. Sa a se konsèy Bias te bay Iyonyen yo, apre yo te fin redwi yo nan esklavaj; men, anvan peyi yo te soumèt, Talès moun Milèt, ki gen zansèt yo te natif natal nan Fenisi, te ba yo youn ki te ekselan tou. Sa a te tabli nan Téos, nan sant Ionia, yon konsèy jeneral pou tout nasyon an, san prejije pou gouvènman lòt vil yo, ki pa tap mwens suiv koutim yo kòm moun. si yo te genyen anpil cantons diferan[notes 4]. »

Sepandan, sanble Thalès te deside fè fas ak Cyrus separeman, petèt pou rezon komèsyal[8].

Nòt ak referans[modifye | modifye kòd]

Nòt[modifye | modifye kòd]

Referans[modifye | modifye kòd]

  1. Lucien de Samosate 2015, p. 46, note 7
  2. « Thales nan Miletus », sur Encyclopaedia Britannica
  3. « Thales of Millet (ca. 625-ca. 547 BC) », sur Universalis.fr
  4. sivilizasyon grèk, (ISBN 9782870274217), p. 297.
  5. 5,0 et 5,1 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele presocratic philosophers,p.79
  6. Herodotus I, CLXX
  7. Kirk, Raven et Schofield 1995, p. 80.
  8. 8,0 8,1 et 8,2 Caveing 1997., p. 28.
  9. Liv III.
  10. Obenga 1995, p. 293-294.
  11. Jean-Paul Dumont, Lekòl pre-sokratik yo, Paris, .
  12. Obenga 1995, p. 153.
  13. Michel Soutif, Fondasyon sivilizasyon Azyatik, Les Ulis, (ISBN 9782759803620), p. 359.
  14. Kirk, Raven et Schofield 1995, p. 82.
  15. (en) D.R. Dicks, « Thales », Classical Quarterly, vol. 9,‎ , p. 294-309 (DOI 10.1017/S0009838800041586).
  16. Kirk, Raven et Schofield 1995, p. 81.
  17. Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele presocratic philosophers, p.81

Lyen deyò[modifye | modifye kòd]

Wikimedia Commons genyen dokiman medya, imaj, video sou :