Swahili

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Swahili la se yon gwoup etnik ak kilti ki sitiye sou kòt lès nan Lafrik, sitou nan rejyon yo kotyè ak zile nan Kenya ak Tanzani ak nò Mozanbik. Dapre JoshuaProject, kantite Swahili se 1.328.000.1 Kantite moun k ap pale lang lan Swahili, sepandan, se anviwon 90 milyon dola.

Relijyon sa a gwoup etnik se Mizilman yo ak lang yo ki pi pale yo, nan adisyon a lang la omonim, Pòtigè, angle ak franse. Ki gen rapò gwoup etnik yo Kikuyu, Makonde ak Shirazi.

Etimoloji[edite | modifye sous]

Pawòl angle a soti nan mo arab "sawāḥil", pliryèl nan sāḥil, "kòt", ki deziyen moun ki rete nan peyi yo ak ki moun maren Arab yo te fè kòmès.

Definisyon[edite | modifye sous]

Moun yo Swahili soti nan Bantou moun nan kòt la nan sidès Lafrik, nan Kenya, Tanzani ak Mozanbik. Sa yo agrikòl Bantou ki pale rete kòt la nan kòmansman premye milenè a. Rezilta arkeolojik nan Fukuchani, sou kòt nò-lwès Zanzibar, endike yon kominote agrikòl ak lapèch etabli nan 6yèm syèk CE la nan dènye a. Kantite a konsiderab nan plon jwenn endike bilding bwa, ak pèl koki, chaplèt Meleus, ak salop fè yo te jwenn nan sit la. Gen prèv pou angajman limite nan komès long distans: te jwenn yon ti kantite potri enpòte, mwens pase 1% nan potri total jwenn, sitou nan Gòlf la ak dat 5yèm rive 8yèm syèk la. Resanblans nan sit kontanporen tankou nan Mkokotoni ak Dar es Salaam endike yon gwoup inifye nan kominote ki te devlope nan sant lan premye nan kilti maritim maritim. Tout ti bouk kotyè yo sanble yo te angaje nan komès Oseyan Endyen an nan peryòd sa a byen bonè, ak komès rapidman ogmante nan enpòtans ak kantite ant mitan 8yèm la ak 11yèm syèk la.

Anpil Swahili reklamasyon yon orijin Shirazi. Sa a fòme baz echantiyon an orijin Shirazi ki pwopagre sou kòt la nan vire nan milenè la. Gen bous modèn rejte verasite nan reklamasyon sa yo. Orijin ki pi gen anpil chans pou istwa yo sou Shirazi la se soti nan moun ki rete Mizilman nan achipèl la Lamu ki te deplase nan sid nan syèk yo 10yèm ak 11yèm. Yo te pote avèk yo yon tradisyon sede ak lokalize fòm Islam. Sa yo imigran Afriken sanble yo te devlope yon konsèp nan orijin Shirazi jan yo te deplase plis sid, tou pre Malindi ak Mombasa, ansanm kilomèt la Mrima. Koneksyon komèsyal yo depi lontan ak Gòlf Pèsik la te bay kredans sa yo mit. Anplis de sa, paske pi fò sosyete Mizilman yo se patrilineal, yon moun ka reklame idantite byen lwen nan liy patènèl malgre fenotipik ak somatik prèv kontrè a. Tradisyon Shirazi la sa yo rele reprezante rive nan Islam nan epòk sa yo, yon rezon ki fè li te pwouve pou lontan ki dire lontan. Moske ekstèn ak pyès monnen yo montre ke "Shirazi la" pa t 'imigran Mwayen Oryan, men Mizilman yo nan nò Swahili. Yo te deplase nan sid la, yo te etabli moske, entwodwi sinagòg ak elaborately fè mete pòtre enskripsyon ak mihrabs. Yo ta dwe entèprete kòm Mizilman endijèn Afriken ki te jwe politik yo nan Mwayen Oryan an avantaj yo. Gen kèk toujou itilize sa a mit fondasyon yon milenè pita revandike otorite yo, menm si kontèks mit la a depi lontan te bliye. Lwa Shirazi la te pran nouvo enpòtans nan 19yèm syèk la, pandan peryòd dominasyon Omani. Reklamasyon nan zansèt Shirazi yo te itilize distans lokal yo soti nan fèk vini Arab, depi Pèsiken yo pa wè li kòm Arab, men yo toujou gen yon egzanplè jeneyalojik Islamik. Anfaz la ki Shirazi la te vin trè lontan de sa ak marye ak moun nan lokalite endijèn lyen sa a reklamasyon nan kreyasyon an konvenk narratif endijèn sou eritaj Swahili san yo pa divòse li soti nan ideyal yo pou yo te yon kilti maritim-santre.

Gen de teyori prensipal sou orijin yo nan Gwoup la Shirazi nan pèp la Swahili. Yon tèz ki baze sou tradisyon oral eta yo ke imigran ki soti nan rejyon Shiraz nan sidwès Iran dirèkteman etabli divès tè pwensipal ak zile sou litoral Afrik lès kòmanse nan dizyèm syèk la. Depi lè a nan règleman Pèsik la nan zòn nan, okipan yo pi bonè yo te deplase pa fèk ap rantre Bantou ak popilasyon Nilot.Plis moun ki soti nan diferan pati nan Gòlf Pèsik la tou te kontinye imigre nan kòt la Swahili sou plizyè syèk apre sa, ak sa yo ki te fòme modèn Shirazi la. Teyori nan dezyèm sou orijin Shirazi tou posits yo soti nan peyi Pès la, men premye rete nan Horn nan Lafrik. Nan douzyèm syèk la, kòm komès lò a ak entrepot an byen lwen nan Sofala sou lanmè a Mozayik te grandi, kolon yo Lè sa a, te di yo te deplase sid nan tout ti bouk divès kotyè nan Kenya, Tanzani, nò Mozanbik ak zile yo Oseyan Endyen yo. Pa 1200 AD, yo te etabli sultan lokal yo ak rezo Mercantile sou zile yo nan Kilwa, Mafya ak Comoros sou kòt la Swahili, ak nan nòdwès Madagascar.

Moun yo tradisyonèl Swahili pale lang lan Swahili kòm lang manman, ki fè pati branch fanmi Bantou nan fanmi Niger-Kongo. Lang la gen mo prè soti nan arab ak Pèsik.

Relijyon[edite | modifye sous]

Islam te etabli prezans li sou sidès kòt Afriken yo nan alantou 9yèm syèk la, lè Bantu komèsan yo te rezoud sou kòt la eksplwatè nan rezo komès endyen Ameriken an. Moun yo Swahili swiv denominasyon an Sunni nan Islam.

Gwo kantite Swahili antreprann Hajj ak Umrah nan Tanzani, Kenya, ak Mozanbik. Tradisyonèl rad Islamik tankou jilbab la ak thob yo tou popilè nan mitan Swahili la. Swahili la tou li te ye pou yo sèvi ak divinasyon, ki te adopte kèk karakteristik senkronik soti nan kwayans tradisyonèl endijèn tradisyonèl, yo kwè nan djinn ak anpil moun mete Hamlet pwoteksyon ak vèsè soti nan Qu'ran la.

Divinasyon pratike atravè lekti koranik yo. Souvan diven an enkòpore vèsè ki soti nan koran la nan tretman pou sèten maladi. Nan okazyon, li enstwi yon pasyan tranpe yon moso papye ki gen vèsè nan koran la nan dlo. Avèk sa a lank dlo enfim, literalman ki gen pawòl Bondye a nan Allah, pasyan an pral Lè sa a, lave kò li oswa bwè li nan geri tèt li nan afliksyon li. Li se sèlman pwofèt ak pwofesè nan Islam ki pèmèt yo vin moun medikaman nan mitan Swahili la.

Lang[edite | modifye sous]

Swahili la pale lang natifnatal lang Swahili la, ki se yon manm nan gwoup Gwoup Bantou nan fanmi Nijè-Kongo. Fanmi ki pi pre li yo gen ladan Comorian pale sou zile Comoros yo, ak lang Mijikenda nan pèp Mijikenda nan Kenya.

Avèk kominote lapawòl orijinal li a ki te santre sou Zanzibar ak pati kotyè Kenya ak Tanzani, yon maren ki rele Coast Kòt la, Swahili te vin lang nan klas vil nan rejyon Afriken Gran Lakes yo, e evantyèlman te ale nan sèvi kòm yon lang franse pandan peryòd pòs-kolonyal la.

Ekonomi[edite | modifye sous]

Pandan syżk syżk la te depann anpil sou komès nan Oseyan Endyen an. Swahili la te jwe yon wòl enpòtan anpil kòm moun presegondè ant sid, santral ak Lafrik di sid, ak mond lan deyò. Kontak komès yo te note kòm byen bonè 100 AD pa byen bonè ekriven Women ki te vizite sid kòt Afriken an nan 1ye syèk la. [Sitasyon ki nesesè] Wout Komès pwolonje soti nan Kenya nan Tanzani nan jou modèn Kongo, ansanm ki machandiz yo te mennen nan peyi yo ak yo te vann nan komès Arab, Endyen, ak Pòtigè. Istorik ak dosye akeyolojik ateste Swahilis yo te prolific machann maritim yo ak maren yo ki te navige bò lanmè Sidwès Afriken nan peyi lwen lwen tankou Arabi, Pèsi, Madagascar, : 110 peyi Zend e menm peyi Lachin. Potri Chinwa ak pèl Arabi yo te jwenn nan kraze yo nan Great Zimbabwe. Pandan apogee a nan Mwayennaj yo, kòn elefan ak esklav te vin yon sous sibstansyèl nan revni. Anpil kaptif nan Pòtigè a vann nan Zanzibar te fini nan Brezil, ki te Lè sa a, yon koloni Pòtigè. Fisherman Swahili nan jodi a toujou konte sou lanmè a bay sous prensipal yo nan revni. Pwason se vann nan vwazen anndan yo an echanj pou pwodui nan enteryè a.

Malgre ke pifò Swahili ap viv ak estanda k ap viv byen lwen anba a ki nan yerachi anwo nan nasyon yo rich, yo Swahili yo jeneralman konsidere kòm yon gwoup relativman ekonomik pwisan akòz istwa komès yo. Yo se comparativement byen-off; Selon Nasyonzini, Zanzibar gen yon 25% pi wo GDP per capita pase rès Tanzani. Enfliyans ekonomik sa a te lakòz gaye kilti yo ak lang yo toupatou nan Lafrik di sid.


Achitekti[edite | modifye sous]

Deja te panse pa anpil savan yo dwe esansyèlman nan stil arab oswa pèsi ak orijin, akeyolojik, ekri, lengwistik, ak kiltirèl prèv olye sijere yon Jenèz afè afriken ak soutni. Sa a ta dwe akonpaye pita pa yon enfliyans arive ak Islamik enfliyans nan fòm lan nan komès ak yon echanj de lide. Lè yo te fin vizite Kilwa nan 1331, gwo eksploratè bèbè Ibn Battuta te enpresyone pa bote a sibstansyèl ke li rankontre la. Li dekri moun li yo kòm "Zanj, jè-nwa nan koulè, ak mak make sou figi yo", ak nòt ke "Kilwa se yon vil trè byen ak anpil bati, ak tout bilding li yo se nan bwa" (deskripsyon li nan Mombasa te esansyèlman menm bagay la tou). Kimaryo pwen ke make make mak yo komen nan mitan Makonde a. Achitèk enkli ark, lakou, izole fanm yo, mizrab, gwo fò tou won, ak eleman dekoratif sou bilding yo tèt yo. Anpil fin kraze toujou ka obsève touprè pò a Sid Eta nan Malindi nan kraze yo Gede (vil la pèdi nan Gede / Gedi).

Gade tou[edite | modifye sous]

Referans[edite | modifye sous]

Lyen deyò[edite | modifye sous]