Aller au contenu

Tanp an lò a

Depi Wikipedya, ansiklopedi lib

 

Vi konplè sou konplèks Tanp an lò a

Tanp an lò a se yon gurdwara ki sitiye nan Amritsar, Punjab, peyi Zend. [1] [2] Li se sit pi espirityèl Sikhi a e li se youn nan sit ki pi sakre li yo, ansanm ak Gurdwara Darbar Sahib nan Kartarpur ak Gurdwara Janam Asthan nan Nankana Sahib, tou de nan Punjab, Pakistan. [1] [3]

4yèm Guru Sikh la, Guru Ram Das ji, te fin konstwi sarovar (pisin sakre) kote gurdwara a te ye a an ane a 1577. [4] [5] An ane a 1604, Guru Arjan, 5yèm Guru Sikh la, te mete yon kopi Adi Granth nan Tanp an lò a epi li te jwe yon wòl enpòtan nan devlopman li. [1] [6] Sikh yo te rebati gurdwara a plizyè fwa apre yo te vin tounen yon sib pèsekisyon epi lame Mughal la ak lame Afgan anvayi a te detwi l plizyè fwa. [1] [3] Maharaja Ranjit Singh, apre li te fin fonde Anpi Sikh la, li te rebati l an mab ak kwiv an 1809, epi li te kouvri sanktyè a ak fèy lò an 1830. Sa a te bay non Tanp an lò a. [7] [2]

Tanp an lò a rete kote ki gen plis enpòtans espirityèl nan relijyon Sikh la. Li te sèvi kòm yon sant prensipal pou Mouvman Singh Sabha depi 1883 rive nan ane 1920 yo, epi pita pou Mouvman Punjabi Suba ant 1947 ak 1966. Nan kòmansman ane 1980 yo, gurdwara a te vin tounen yon pwen tansyon ant gouvènman Endyen an ak yon mouvman radikal ki te anba direksyon Jarnail Singh Bhindranwale. An 1984, Premye Minis Indira Gandhi te bay lòd pou Lame Endyen an lanse Operasyon Blue Star, ki te lakòz lanmò plizyè milye sòlda, militan ak sivil, epi ki te koze gwo domaj nan gurdwara a ansanm ak destriksyon Akal Takht la, ki se sant prensipal otorite Sikh yo. Apre evènman 1984 la, yo te rebati konplèks gurdwara a.

Tanp an lò se yon espas adorasyon ki ouvè pou tout moun, kèlkeswa relijyon, klas sosyal oswa orijin yo. Estrikti li fèt ak yon plan kare, epi li gen kat antre sou chak bò, yon senbòl fò nan prensip egalite nan Sikhis la, ki montre ke tout moun akeyi san diskriminasyon. Alantou pisin sakre a, gen yon chemen moun ka mache pou meditasyon ak refleksyon. Tout konplèks la pa limite a sanktyè prensipal la sèlman; li gen plizyè lòt bilding enpòtan tou. Pami yo gen Akal Takht, ki se sant prensipal otorite relijye Sikh yo, ansanm ak lòt espas tankou gwo kay won revèy la, biwo administrasyon gurdwara a, ak yon mize. Youn nan aspè ki pi remakab nan konplèks la se langar la, ki se yon kwizin kominotè kote volontè Sikh prepare epi sèvi manje vejetaryen gratis pou tout vizitè, san okenn fòm diskriminasyon. Pratik sa a mete aksan sou egalite, sèvis, ak solidarite imen. tout jou a, plis pase 150,000 moun vin vizite tanp lan pou lapriyè ak meditasyon, sa ki fè li youn nan kote espirityèl ki pi frekante nan mond lan. Enpòtans istorik ak kiltirèl li tèlman gwo ke yo pwopoze li kòm yon UNESCO Sit Eritaj Mondyal, epi li deja sou lis tantativ la pandan y ap tann apwobasyon final.

Nomenklati

[modifye | modifye kòd]

Yo ekri non Harmandir Sahib la tou kòm Harimandar oswa Harimandir Sahib. Yo rele li tou Durbār Sahib, sa vle di “odyans sakre”, epi yo konn rele l Tanp an lò poutèt sant sakre li a ki kouvri ak fèy lò. Mo “Harmandir” la soti nan de pati: “Hari”, ke entelektyèl yo entèprete kòm “Bondye”, ak “mandir”, ki vle di “kay”. Yo ajoute “Sahib” nan non an kòm yon siy respè, jan sa konn fèt nan tradisyon Sikh la pou kote ki gen valè relijye. Gen plizyè gurdwara nan tradisyon Sikh la ki pote non “Harmandir Sahib”, tankou sa yo ki nan Kiratpur ak Patna, men sa ki nan Amritsar la se li menm ki plis venere.

Istwa

[modifye | modifye kòd]
Guru Arjan k ap sipèvize konstriksyon Tanp an lò orijinal la (Harmandir Sahib), penti ki soti anviwon c. 1890 –95

Selon dosye istorik Sikh yo, tè ki te vin tounen Amritsar la epi ki kote Harimandir Sahib la ye a te chwazi pa Guru Amar Das, twazyèm Guru nan tradisyon Sikh la. Yo te rele l Guru Da Chakk lè sa a, apre li te fin mande disip li Ram Das pou l jwenn tè pou l kòmanse yon nouvo vil ak yon pisin atifisyèl kòm pwen santral li. [4] [5] [8] Apre Guru Ram Das te siksesè Guru Amar Das an 1574, e malgre opozisyon ostil pitit gason Amar Das yo, [9] Ram Das te fonde vil ki te vin konnen kòm "Ramdaspur". Li te kòmanse pa konplete pisin nan avèk èd Baba Buddha ji (pa konfonn li avèk Bouda nan Boudis la, yo pa menm moun ditou). Ram Das te bati nouvo sant ofisyèl li a ak kay li akote l. Li te envite machann ak atizan ki soti nan lòt pati nan peyi Zend pou yo rete nan nouvo vil la avè l. [8]

Yon Guru Sikh (petèt Guru Arjan) chita nan Tanp an lò nan Amritsar nan fen 16yèm syèk la oswa kòmansman 17yèm syèk la, c. Penti Guler

Konstriksyon

[modifye | modifye kòd]
Maharaja Ranjit Singh ap koute Guru Granth Sahib y ap resite toupre Akal Takht ak Tanp an lò a, Amritsar, Punjab, peyi Zend .

Guru Ram Das t'akeri tè a pou sit la. Genyen de vèsyon istwa ki kap di n kijan li te resevwa latè sa a. Nan youn, ki baze sou yon dosye Gazetteer, tè a te achte avèk donasyon Sikh 700 roupi nan men pèp la ak pwopriyetè vilaj Tung . Nan yon lòt vèsyon, yo di Anperè Akbar te bay madanm Ram Das tè a kòm don. [8] [4]

Tanp an lò a, Amritsar, c. 1840

An 1581, Guru Arjan te kòmanse bati Harmandir Sahib, yon pwojè ki pa t sèlman achitekti, men ki te pote yon vizyon espirityèl pwofon. Pandan premye etap yo, pisin sakre a (Amrit Sarovar) te toujou vid e sèk, pandan travay la te pran plizyè ane pou rive nan premye fòm li. Guru Arjan te fè chwa ki te chaje ak siyifikasyon. Li te deside konstwi tanp lan pi ba pase nivo vil la pou fè moun sonje ke imilite esansyèl anvan ou antre nan yon espas sakre. Olye de yon estrikti fèmen oswa elitis, li te ouvè li sou tout kat bò, yon senbòl klè ke nenpòt moun—kèlkeswa relijyon, klas, oswa orijin—te byenveni. Chemen ki mennen nan sanktyè santral la te limite a yon sèl pon, pou mete aksan sou lide ke, malgre divèsite chemen moun ka pran, verite espirityèl la rete youn. Pa 1589, premye estrikti an brik la te fini. Gen kèk naratif ki di Mian Mir te mete premye wòch la, yon istwa ki souvan site pou mete an avan lespri tolerans ak dyalòg ant relijyon nan tradisyon Sikh la. Men anpil istoryen remake pa gen prèv solid pou sa, epi tèks tradisyonèl tankou Sri Gur Suraj Parkash Granth di se Guru Arjan li menm ki te fè sa. Apre inogirasyon an, yo te ranpli pisin nan ak dlo, sa ki te bay plas la yon dimansyon espirityèl plis toujou, kote dlo a te vin tounen yon senbòl pirifikasyon ak meditasyon. Pi gwo etap la te vini an 1604, lè Guru Arjan te konplete epi òganize premye vèsyon ekriti Sikh la, Adi Granth. Li te enstale li nan tanp lan, sa ki te fè Harmandir Sahib vin sant espirityèl Sikh yo. Li te nonmen Baba Buddha kòm premye Granthi a, sa vle di moun ki responsab pou pran swen ak li tèks sakre a. Sa ki enpòtan, Adi Granth la pa t sèlman yon koleksyon pawòl Sikh Guru yo; li te gen ladan tou powèm ak meditasyon lòt sen, tankou powèt Sufi ak Bhakti, ki soti nan diferan relijyon ak tradisyon. Sa te ranfòse mesaj fondamantal Sikhi la: verite espirityèl pa limite a yon sèl kominote. Nan sans sa a, konstriksyon Harmandir Sahib pa t jis bati yon tanp, kòm yon moun ka wè, li te tabli yon modèl sosyete espirityèl ki baze sou imilite, egalite, ouvèti, ak inivèsalite.

Tanp an lò a nan solèy kouche

Destriksyon ak rekonstriksyon epòk Anpi Mughal la

[modifye | modifye kòd]

Enfliyans k ap grandi Guru Arjan te atire atansyon Mughal Empire. Sou lòd Anperè Jahangir, yo te arete Guru Arjan epi yo te mande l konvèti nan Islam; li te refize. Apre sa, yo te sibi tòtire li epi egzekite li an 1606—yon zak ki make youn nan premye gwo pèsekisyon kont kominote Sikh la. Pitit li ak siksesè li, Guru Hargobind, te pran pozisyon pou defann kominote a, li te mennen batay nan Amritsar. An 1635, li te finalman kite Amritsar pou ale Kiratpur, pandan presyon ak konfli yo t ap ogmante. Pandan apeprè yon syèk apre, gwoup Minas yo te pran kontwòl Tanp an lò. Nan 18yèm syèk la, apre Guru Gobind Singh te fonde Khalsa a, li te voye Bhai Mani Singh pou reprann tanp lan. Otorite Mughal Empire ak chèf Afgan yo te konsidere Tanp an lò a kòm sant lafwa Sikh la, sa ki fè li tounen yon sib prensipal pou pèsekisyon ak destriksyon repete. Tanp orijinal la te detwi plizyè fwa pa fòs ostil yo, sa ki te pote gwo soufrans ak pèt pou kominote Sikh la. Yo te rekonstwi li an 1764 (jan H.H. Cole note), pandan anpil nan dekorasyon rich ak elabore yo te ajoute nan kòmansman 19yèm syèk la. Sepandan, dapre Tawarikh Sri Amritsar (1889), gen yon lòt dat ki sijere anviwon 1776 pou konstriksyon prensipal eleman yo: pisin lan (sarovar), tanp lan, chemen an, ak antre prensipal la (Darshani Deori).

Tanp an lò a te sant evènman ki se istorik nan listwa Sikh: [5] [7]

  • An 1709, gouvènè Lahore a te voye lame li pou siprime epi anpeche Sik yo rasanble pou fèt Vaisakhi ak Diwali yo. Sik yo te defye lè yo te rasanble nan Tanp an lò a. An 1716, Banda Singh ak anpil Sik te arete epi egzekite.
  • An 1737, gouvènè Mughal la te bay lòd pou yo kaptire gadyen Tanp an lò a ki te rele Mani Singh epi egzekite li. Li te nonmen Masse Khan kòm komisè lapolis ki te okipe Tanp lan epi konvèti li an sant amizman li ak dansèz. Li te sal pisin lan. Sikh yo te vanje sakrilèj Tanp an lò a lè yo te asasinen Masse Khan andedan Tanp lan nan mwa Out 1740.
  • An 1746, yon lòt ofisyèl Lahore, Diwan Lakhpat Rai, ki t ap travay pou Yahiya Khan, epi ki t ap chèche revanj pou lanmò frè li a, te ranpli pisin nan ak sab. An 1749, Sikh yo te retabli pisin nan lè Muin ul-Mulk te ralanti operasyon Mughal yo kont Sikh yo epi li te chèche èd yo pandan operasyon li yo nan Multan.
  • An 1757, chèf Afgan an Ahmad Shah Durrani, ke yo te rele tou Ahmad Shah Abdali, te atake Amritsar epi li te derespekte Tanp an lò a. [10] Li te fè vide fatra nan pisin nan ansanm ak trip bèf yo te touye yo, anvan li te pati pou Afganistan. Sik yo te retabli l ankò.
  • An 1762, Ahmad Shah Durrani te retounen epi li te fè eksploze Tanp an lò a ak poud kanon. [10] Sik yo te retounen epi yo te selebre Diwali nan lokal li yo. An 1764, Jassa Singh Ahluwalia te kolekte don pou rebati Tanp an lò a. Yon nouvo pòtay prensipal (Darshan Deorhi), yon chemen ak yon sanktyè te fini an 1776, pandan ke planche ki antoure pisin nan te fini an 1784. [11] Sik yo te fini tou yon kanal pou pote dlo fre soti nan Rivyè Ravi pou pisin nan.
  • Fòs Afgan yo sou kòmandman Ahmed Shah Durrani te atake Tanp an lò a nan dat 1ye desanm 1764. Baba Gurbaksh Singh ansanm ak 29 lòt Sikh te mennen yon dènye rezistans kont fòs Afgan yo ki te pi gwo anpil epi yo te mouri nan batay la. Apre sa, Abdali te detwi Tanp an lò a pou 3yèm fwa a. [10]

Rekonstriksyon epòk Ranjit Singh la

[modifye | modifye kòd]
Yon foto Tanp an lò a, sarovar la (pisin sakre a) ak bilding ki toupre yo, pran nan lane 1880. Yo te ajoute lakou miray la ak antre yo pita.

Wa a Ranjit Singh te fonde nwayo Anpi Sikh la a laj de 36 an avèk èd fòs Sukerchakia Misl li te eritye yo ak fòs bèlmè li Rani Sada Kaur. An 1802, a laj de 22 an, li te pran Amritsar nan men Bhangi misl la, li te rann omaj nan Tanp an lò a epi li te anonse ke li t ap renove epi rebati li ak mab ak lò. Chèf Sikh la te bay panno kwiv dore pou twati a, ki te vo 500,000 roupi nan ansyen lajan an. [11] Li te konfye Mistri Yar Muhammad Khan pou fè travay twati a, ki li menm te sipèvize pa Bhai Sand Singh. [11] Yo te mete premye panno kwiv dore a sou tanp lan an 1803. [11]


Yo te renove Tanp lan an mab ak kwiv an 1809, epi an 1830 Ranjit Singh te bay lò pou kouvri tanp lan ak fèy lò. [7] Gen yon enskripsyon sou metal an relief ki sitiye nan antre tanp lan ki komemore renovasyon tanp lan ke Ranjit Singh te antreprann epi ki te fèt pa Giani Sant Singh, nan Giani Samparda a.   Apre li te fin aprann pale de gurdwara a atravè Ranjit Singh, [12] 7yèm Nizam Hyderabad la, Mir Osman Ali Khan te kòmanse bay sibvansyon chak ane pou li. Ranjit Singh te pran responsablite pou jesyon ak operasyon Durbar Sahib – yon tèm ki refere a tout konplèks bilding Tanp an lò yo. Li te nonmen Sardar Desa Singh Majithia (1768–1832) pou jere li epi li te fè sibvansyon tè ke yo te itilize pou peye antretyen ak operasyon Tanp lan.

Hari Singh Nalwa, ki te yon jeneral Maharaja Ranjit Singh, te dekore Akal Takht la ak lò epi se li menm ki te ajoute dòm an lò a anlè bilding lan.

Ranjit Singh te fè pozisyon ofisyèl Tanp lan vin eritye tou. Fanmi Giani an te sèl fanmi ki te gen dwa fè Katha nan Tanp an lò a, yo te sèvi kominote Sikh la jiska 1921, lè Komite Shiromani Gurdwara Parbandhak la te pran pouvwa a, yo te sèl fanmi ki te gen dwa fè Katha depi 1788 epi yo te chèf Giani Samparda yo tou, yo te bati tout Bunga yo ozalantou Tanp an lò a epi yo te ede nan travay konstriksyon an, tankou kouvri tanp lan ak lò ak mab. [13] Youn nan prensipal Bunga yo ki te detwi an 1988 se te Burj Gianian an. Lòt fanmi an se te Kapurs yo, ki te vin Granthi prensipal yo, sa te gen ladan l zansèt Bhai Jawahir Singh Kapur ki te eseye vin Granthi prensipal tou nan fen ane 1800 yo, men yo pa t pèmèt li (papa'l Bhai Atma Singh, granpapa l Bhai Mohar Singh ak zansèt yo te Granthi prensipal tou). [14]

Destriksyon ak rekonstriksyon apre endepandans Endyen an

[modifye | modifye kòd]

Destriksyon Tanp an lò pandan Operation Blue Star se youn nan epizòd ki pi boulvèsan nan listwa modèn Sikh yo. Ant 1ye ak 8 jen 1984, lame Endyen an, sou lòd Premye Minis Indira Gandhi, te lanse yon atak lou kont konplèks sakre Harmandir Sahib pou retire Jarnail Singh Bhindranwale ak disip li yo. Men fason operasyon an te fèt la te lakòz yon chòk pwofon ak yon sans laterè nan mitan kominote Sikh la. Tank, zam lou, ak bal te itilize andedan yon espas ki konsidere kòm youn nan kote ki pi sen sou latè pou Sikh yo. Moun ki te andedan konplèks la pa t sèlman moun ame; te gen pèlren, fanmi, ak sivil ki te vini pou lapriyè, anpil ladan yo te vin pran nan mitan vyolans lan san okenn mwayen pou chape. Gwo pati nan konplèks la te kraze, epi Akal Takht te prèske rache atè—yon zak ki te santi tankou yon atak dirèk sou diyite ak lafwa Sikh yo. Gen deklarasyon ofisyèl ki te prezante konplèks la kòm yon baz militè, men pou anpil Sikh, sa pa t jistifye nivo fòs ki te itilize a ni moman atak la, ki te tonbe pandan yon peryòd relijye enpòtan lè tanp lan te plen moun. Sa ki te rive a te viv tankou yon pwofanasyon: yon espas lapriyè te tounen yon chan batay, ak konsekans imen ak espirityèl ki te devastatè.

Nan dat 1ye jen 1984, apre negosyasyon yo ak militan yo te echwe, Indira Gandhi te bay lame a lòd pou lanse Operasyon Blue Star, an menm tan atake plizyè douzèn gurudwara atravè Punjab. [15] Plizyè inite lame ak fòs paramilitè te antoure konplèks Golden Temple la nan dat 3 jen 1984. Batay la te kòmanse nan dat 5 jen avèk eskirmouch epi batay la te dire pandan twa jou, pou fini nan dat 8 jen. Yo te lanse tou yon operasyon netwayaj ki te rele Operasyon Woodrose nan tout Punjab.

Lame a te souzestime puisans dife militan yo te genyen, ki te gen ladan lans grenad ki mache ak fize fabrike an Chin epi ki gen kapasite pou pèse pwoteksyon. Yo te itilize tank ak gwo zam pou atake militan yo, ki te reponn ak dife anti-tank ak mitralyè soti nan Akal Takht ki te byen fòtifye a. Apre yon batay dife ki te dire 24 èdtan, lame a te pran kontwòl konplèks tanp lan. Chif viktim lame a te 83 moun ki mouri ak 249 moun ki blese. [16] Dapre estimasyon ofisyèl yo, yo te arete 1,592 militan epi te gen 493 viktim militan ak sivil an total. Dapre deklarasyon gouvènman an, yo te atribiye gwo kantite viktim sivil yo a militan ki te itilize pelegren ki te bloke andedan tanp lan kòm boukliye imen .

Brahma Chellaney, korespondan Associated Press pou Azi di Sid, te sèl repòtè etranje ki te reyisi rete Amritsar malgre blakawout medya yo. Depàch li yo, ki te soumèt pa teleks, te bay premye rapò nouvèl non-gouvènmantal sou operasyon san an nan Amritsar. Premye depàch li a, ki te parèt sou premye paj The New York Times, The Times of London ak The Guardian, te rapòte yon kantite moun ki te mouri apeprè de fwa plis pase sa otorite yo te admèt. Dapre depàch la, anviwon 780 militan ak sivil ak 400 sòlda te peri nan batay ak zam feròs. Chellaney te rapòte ke anviwon "uit a dis" gason yo sispèk ki te militan Sikh te pran bal ak men yo mare. Nan depàch sa a, Chellaney te fè yon entèvyou ak yon doktè ki te di lame a te ranmase l epi fòse l fè otopsi malgre li pa t janm fè okenn egzamen otopsi anvan. Kòm reyaksyon a mesaj la, gouvènman Endyen an te akize Chellaney pou vyolasyon sansi laprès nan Penjab, de akizasyon pou pwovoke rayisman ak pwoblèm sèktè, epi pita pou sedisyon, li te kalifye rapò li a kòm san fondman epi li te konteste chif viktim li yo.

Aksyon militè ki te fèt nan konplèks tanp lan te kritike pa Sikh atravè lemond, ki te entèprete l kòm yon atak kont relijyon Sikh la. Anpil sòlda Sikh te abandone inite yo; plizyè Sikh te demisyone nan pòs administratif sivil yo epi yo te retounen prim yo te resevwa nan men gouvènman Endyen an . Senk mwa apre operasyon an, nan dat 31 oktòb 1984, Indira Gandhi te asasinen nan yon zak revanj pa de gadkò Sikh li yo, Satwant Singh ak Beant Singh . Pwovokasyon piblik konsènan lanmò Gandhi a te mennen nan asasina plis pase 3,000 Sikh nan Delhi sèlman nan revòlt anti-Sikh ki te swiv an 1984. Kèk mwa apre operasyon gouvènman an nan lane 1984, yo te antreprann gwo renovasyon kar seva nan konplèks tanp lan, tankou yon drenaj konplè epi answit yon netwayaj tank tanp lan ( sarovar ) pa volontè yo.

Apre operasyon an, gouvènman santral la te demoli plizyè santèn kay epi li te kreye yon koridò otou konplèks la yo rele "Galliara" (yo ekri Galiara oswa Galyara tou) pou rezon sekirite. [17] Yo te transfòme pak sa a an yon pak piblik epi yo te ouvri l an jen 1988. [18] [19] [20] [21]

Nan mwa desanm 2021, yo swadizan bat yon jèn gason jiskaske li mouri apre li te fin deranje Rehras Sahib la (priyè aswè a) nan plas sakre tanp lan. Yo di li te sote yon balistrad epi li te ranmase nepe ki te devan kopi Guru Granth Sahib tanp lan, anvan li te eseye touche Guru Granth Sahib la menm. Apre sa, pelren yo te domine l epi li te resevwa blesi fatal nan tèt.

Eksplozyon nan Tanp an lò an 2023 yo te fèt nan dat 7 me ak 9 me 2023.

Achitekti

[modifye | modifye kòd]
Kat jeyografik konplèks tanp an lò a
Plafon Harmandir Sahib la fèt ak lò ak pyè presye.
Ach Darshani Deorhi a, antre konplèks Harmandir Sahib la

Achitekti Tanp an lò a reflete diferan pratik achitekti ki répandu nan soukontinan Endyen an, pandan plizyè vèsyon tanp te rebati ak restore.

Premye estrikti Harmandir Sahib ki te konstwi anba sipèvizyon Guru Arjan te konbine konsèp dharamsaal yo ak tank dlo benit yo ( sarovar ). Olye pou l te kopye metòd tradisyonèl konstriksyon tanp Endou yo lè l te konstwi chapèl la sou yon soklo wo, Guru Arjan te deside konstwi chapèl la pi ba pase anviwònman an pou fidèl yo te ka mache desann pou rive la. [11] Kat antre yo te reprezante ke lafwa Sikh la te ouvè egalman a tout kat klasifikasyon kas tradisyonèl Endyen yo ( varna ). [11] Pa gen okenn kont, deskripsyon, oswa dosye ki egziste oswa ke yo konnen sou pwototip Harmandir Sahib anvan 1764 la ki te konstwi pa gourou Sikh yo menm. [11] Sepandan, Kanwarjit Singh Kang kwè estrikti orijinal la, ki te konstwi pa Guru a, te konparab ak sanble ak estrikti aktyèl la yo di ki te konstwi an 1764. [11]

James Fergusson te konsidere Tanp an lò a kòm yon echantiyon youn nan fòm achitekti tanp Endou yo te devlope nan 19yèm syèk la. Lè gouvènman kolonyal Punjab la te prepare epi pibliye yon lis estrikti enteresan an 1875, yo te deklare ke konsepsyon achitekti Tanp an lò a, nan fòm Ranjit Singh te konstwi li a, te baze finalman sou chapèl sen Soufi Mian Mir la. [11] Louis Rousselet te deklare an 1882 ke chapèl la te yon "bèl stil achitekti Jat ." [11] Majò Henry Hardy Cole te dekri achitekti edifis la kòm prensipalman soti nan sous Islamik ak yon kontribisyon enpòtan nan stil Endou . [11] Percy Brown te klase tanp lan tou kòm yon sentèz stil achitekti Islamik ak Endou, men li te obsève tou ke estrikti a gen pwòp karakteristik ak envansyon inik li yo. [11] Hermann Goetz te kwè ke achitekti tanp lan te yon "transfòmasyon Kangra nan achitekti Oudh " ke Sikh yo te adopte pou pwòp konstriksyon yo, sa li fè lwanj, sepandan li te kritike tanp lan tou pou eleman "chwazi" ki souvan jwenn nan gurdwara Endyen yo, yon egzanp se atizay rokoko a. [11] Ian Kerr ak lòt entelektyèl dekri tanp lan kòm yon melanj achitekti Mughal Endo-Islamik ak Rajput Endou a. [1] [22]

Sanktòm nan se yon kare 12.25 x 12.25 mèt ak de etaj ak yon dòm fèy lò. Sanktòm sa a gen yon platfòm mab ki se yon kare 19.7 x 19.7 mèt. Li chita andedan yon pisin prèske kare (154.5 x 148.5 m2 ) yo rele amritsar oswa amritsarovar ( amrit vle di nèkta, sar se yon fòm kout sarovar epi li vle di pisin). Pisinn lan gen 5.1 mèt pwofondè epi li antoure pa yon pasaj mab sikonferans 3.7 mèt lajè ki fè wonn nan sans zegwi yon mont. Sanktòm nan konekte ak platfòm la pa yon chemen epi pòtay ki mennen nan chemen an rele Darshani Ḍeorhi (ki soti nan Darshana Dvara ). Pou moun ki vle benyen nan pisinn lan, tanp lan ofri yon abri demi egzagonal ak mach eskalye sakre pou ale nan Har ki Pauri. [1] [5] Anpil Sikh kwè benyen nan pisin nan gen pouvwa restorasyon, li pirifye karma yon moun. [23] Gen kèk moun ki pote boutèy dlo pisin nan lakay yo, sitou pou zanmi ak fanmi ki malad. Pisin nan antreteni pa volontè ki fè kar seva (sèvis kominotè) lè yo vide epi retire labou ladan l detanzantan.

Gen yon seksyon nan tanp lan ke yo rele Har-Ki-Pauri, ki sitiye nan dèyè tanp lan, kote pelren yo ak adoratè yo ka bwè yon ti gout dlo nan tank sakre tanp lan. Dlo yo itilize pou netwayaj chak jou lokal tanp lan soti nan seksyon sa a tou. [11] Yo melanje dlo a ak lèt pou delye kontni lèt la, epi yo itilize solisyon konbine a pou netwaye sifas tanp lan chak jou. [11]

 Atik detaye : Akal Takht.

Sanktyòm nan gen de etaj. Yo chita ekriti Sikh Guru Granth Sahib la sou etaj kare ki pi ba a pandan anviwon 20 èdtan chak jou, epi pandan 4 èdtan yo mennen l nan chanm li andedan Akal Takht avèk seremoni elabore nan yon palki, pou sukhasana ak Prakash . [24] Etaj kote ekriti a chita a leve kèk mach anlè nivo antre a. Etaj anwo nan sanktyòm nan se yon galeri epi li konekte pa eskalye. Rez-de-chouse a aliyen ak mab blan, menm jan ak chemen ki antoure sanktyòm nan. Eksteryè sanktyòm nan gen plak kwiv dore. Pòt yo se fèy kwiv kouvri ak fèy lò ak motif nati tankou zwazo ak flè. Plafon etaj anwo a dore, an relief epi dekore ak bijou. Dòm sanktyòm nan se semi-esferik ak yon orneman pwent. Kote yo dekore ak kouvè ak vout ak ti dòm solid, kwen yo dekore koupol, tout kouvri ak kwiv dore kouvri ak fèy lò. [1] Gen yon paviyon ki sitiye nan dezyèm etaj la yo rele Shish Mahal (chanm glas la).

Desen floral yo sou panno mab mi yo ki antoure tanp lan se Arabesk . Vout yo gen ladan yo vèsè ki soti nan ekriti Sikh yo an lèt lò. Fresk yo swiv tradisyon Endyen an epi yo gen ladan yo motif bèt, zwazo ak lanati olye ke yo sèlman jeyometrik. Mi eskalye yo gen miray ak gourou Sikh tankou falk ki pote Guru Gobind Singh sou yon chwal. [1] [5]

Vi bò wout ki mennen soti nan Darshani Deorhi a (adwat) pou rive nan sanktyè a (agoch).

Darshani Deorhi a se yon estrikti de etaj ki loje biwo jesyon tanp lan ak trezò a. Nan sòti chemen ki mennen lwen sanktyè a, gen etablisman Prasada a, kote volontè yo sèvi yon ofrann dous ki fèt ak farin yo rele Karah prasad . Tipikman, pelren ki ale nan Tanp an lò a antre epi fè yon wonn nan sans zegwi mont lan otou pisin lan anvan yo antre nan sanktyè a. Gen kat antre nan konplèks gurdwara a ki siyifye ouvèti a sou tout kote, men yon sèl antre nan sanktyè tanp lan atravè yon chemen. [1] [ paj nesesè ]

Akal Takht ak Teja Singh Samundri Hall

[modifye | modifye kòd]
Agoch: Akal Takht limen; Adwat: Youn nan pòtay antre yo
Agoch: Tou gad Ramgarhia Bunga pou pwoteje Tanp an lò a, Adwat: Yon foto Tanp an lò a nan ane 1860 yo pandan epòk kolonyal Britanik la ak tou revèy gotik ki an konstriksyon an (ki te demoli pita [25] ) sou bò dwat la nèt.

Devan tanp lan ak chemen an gen bilding Akal Takht la. Se Takht prensipal la, yon sant otorite nan Sikhism. Non li Akal Takht vle di "twon Bondye ki pa Tan an". Guru Hargobind te etabli enstitisyon an apre mati papa l, Guru Arjan, kòm yon kote pou fè zafè seremoni, espirityèl ak sekilyè, pou bay manda obligatwa sou gurdwara Sikh yo lwen pwòp kote li te ye a. Yo te konstwi yon bilding pita sou Takht Guru Hargobind te fonde a, e sa te vin konnen kòm Akal Bunga. Akal Takht la ke yo rele tou Takht Sri Akal Bunga. Tradisyon Sikh la gen senk Takht, ki tout se gwo sit pelerinaj nan Sikhism. Sa yo nan Anandpur, Patna, Nanded, Talwandi Sabo ak Amritsar. Akal Takht ki nan konplèks Tanp an lò a se syèj prensipal la ak chèf la. [26] Se la tou prensipal pati politik eta Endyen Punjab la, Shiromani Akali Dal (Pati Siprèm Akali). [3] Akal Takht la pibliye edik oswa manda ( hukam ) sou zafè ki gen rapò ak Sikhism ak solidarite kominote Sikh la.

Sal Teja Singh Samundri a se biwo Komite Shiromani Gurdwara Parbandhak la (Komite Siprèm Jesyon Tanp lan). Li sitiye nan yon bilding toupre Langar-kitchen ak Sal Asanble a. Biwo sa a kowòdone epi sipèvize operasyon gwo tanp Sikh yo. [27]

Ramgarhia Bunga ak Clock Tower

[modifye | modifye kòd]

 

 Atik detaye : Sikh art.

Bunga Ramgarhia a – de gwo tou yo ki vizib depi sou chemen parikrama (sikonkumanbulasyon) ki antoure tank la, [28] yo te rele apre yon sougwoup Sikh. Yo te bati tou Bunga (buêgā) ki fèt ak grè wouj, ki sanble ak yon minarèt, nan 18yèm syèk la, yon peryòd atak Afgan ak demolisyon tanp. Yo te rele l apre gèrye Sikh la ak chèf misl Ramgarhia a , Jassa Singh Ramgarhia . Yo te konstwi l kòm tou siveyans tanp lan pou santinèl yo te ka siveye nenpòt atak militè ki t ap pwoche bò tanp lan ak zòn ki antoure a, pou ede rapidman rasanble yon defans pou pwoteje konplèks Tanp an lò a. Dapre Fenech ak McLeod, pandan 18yèm syèk la, chèf misl Sikh yo ak kominote rich yo te bati plis pase 70 Bunga konsa, ki te gen diferan fòm ak fòm, toutotou tanp lan pou siveye zòn nan, loje sòlda yo epi defann tanp lan. [4] Yo te sèvi pou rezon defans, yo te bay lojman pou pelren Sikh yo epi yo te sèvi kòm sant aprantisaj nan 19yèm syèk la. [4] Yo te demoli pifò nan Bunga yo pandan epòk kolonyal Britanik la. Ramgarhia Bunga a rete yon senbòl idantite kominote Sikh Ramgarhia a, sakrifis istorik yo ak kontribisyon yo nan defann Tanp an lò a pandan plizyè syèk.

Tou revèy la pa t egziste nan vèsyon orijinal tanp lan. Nan plas li te gen yon bilding, yo rele kounye a "palè pèdi a". Ofisyèl End Britanik yo te vle demoli bilding lan apre Dezyèm Gè Anglo-Sikh la epi yon fwa yo te fin anekse Anpi Sikh la. Sikh yo te opoze demolisyon an, men yo te inyore opozisyon sa a. Nan plas li, yo te ajoute tou revèy la. John Gordon te desine tou revèy la nan yon style katedral gotik ak brik wouj. Konstriksyon tou revèy la te kòmanse an 1862 epi li te fini an 1874. Kominote Sikh la te demoli tou a anviwon 70 ane apre. Nan plas li, yo te konstwi yon nouvo antre ak yon konsepsyon ki pi ann amoni ak Tanp lan. Antre sa a sou bò nò a gen yon revèy, li gen yon mize nan etaj anwo li, epi yo kontinye rele l ghanta ghar deori .

Pyebwa Ber

[modifye | modifye kòd]
Pyebwa istorik Dukh Bhanjani Ber anndan lakou a, akote Ath Sath Tirath.

Konplèks Tanp an lò a te okòmansman ouvè e li te gen anpil pyebwa toutotou pisin lan. Kounye a, li se yon lakou de etaj ki antoure ak miray ak kat antre, ki pwezève twa pyebwa Ber ( jujube ). Youn ladan yo adwat antre prensipal ghanta ghar deori a ak revèy la, epi yo rele l Ber Baba Bouda . Nan tradisyon Sikh la, yo kwè se pyebwa kote Baba Bouda te chita pou sipèvize konstriksyon pisin lan ak premye tanp lan. [24] [28]

Yon dezyèm pyebwa rele Laachi Ber, yo kwè se anba li Guru Arjan te repoze pandan yo t ap bati tanp lan. [28] Twazyèm lan rele Dukh Bhanjani Ber, li sitiye lòt bò tanp lan, lòt bò pisin lan. Nan tradisyon Sikh la, yo kwè ke se pye bwa sa a yon Sikh te geri anba lèp li apre li te fin benyen nan pisin lan, sa ki te bay pyebwa a tit "retire soufrans". [4] Gen yon ti gurdwara anba pyebwa a. [28] Ath Sath Tirath la, oubyen kote ki ekivalan a 68 pelerinaj, sitiye nan lonbraj anba pyebwa Dukh Bhanjani Ber la. Charles Townsend deklare ke disip Sikh yo kwè ke benyen nan pisin toupre kote sa a bay menm fwi ak yon vizit nan 68 kote pelerinaj nan peyi Zend. [28]

Mize istwa Sikh yo

[modifye | modifye kòd]

Antre prensipal nò ghanta ghari deori a gen yon mize istwa Sikh nan premye etaj la, dapre tradisyon Sikh la. Ekspozisyon an montre plizyè penti gourou ak mati, anpil ladan yo rakonte pèsekisyon Sikh yo pandan listwa yo, ak objè istorik tankou nepe, kartar, peny, chakkar . Yon nouvo mize anba tè toupre revèy la, men deyò lakou tanp lan, montre tou istwa Sikh. [29] [30] Dapre Louis E. Fenech, ekspozisyon an pa prezante tradisyon paralèl Sikh yo epi li an pati a-istorik tankou yon kò san tèt k ap kontinye goumen, men li se yon travay atistik enpòtan epi li reflete tandans jeneral nan Sikh pou prezante istwa yo kòm youn nan pèsekisyon, mati ak kouraj nan lagè.

Antre prensipal gurdwara a gen anpil plak komemoratif ki komemore evènman istorik Sikh sot pase yo, sen ak mati, kontribisyon Ranjit Singh, ansanm ak enskripsyon komemoratif tout sòlda Sikh ki te mouri ap goumen nan de Gè Mondyal yo ak divès lagè Indo-Pakistan yo.

Amrit Sarovar

[modifye | modifye kòd]

Amrit Sarovar se non prensipal tank tanp lan ( sarovar ) nan konplèks la. [31] Se yon gwo tank dlo rektangilè ki mezire apeprè 150 mèt pa 150 mèt avèk prensipal lotèl la nan mitan l, epi li antoure sou kote l yo pa yon chemen mab konplèks la ( parikarma ). [31] Konstriksyon li te kòmanse an premye grasa fouyman pa Guru Amar Das an Novanm 1573, yo te atribiye pi gwo pati travay la bay siksesè Guru Ram Das la, epi yon ekspansyon pita pa Guru Arjan. [31] Udasi Brahm Buta Akhara yo te responsab tou pou fouye yon hansli (kanal dlo) pou bay dlo nan Amrit Sarovar konplèks Darbar Sahib la an 1783. Pita, yo te vin initil hansli a grasa konstriksyon yon branch Amritsar-Lahore ak yon branch Kasur-Sabraon. Depi 1866, Amrit Sarovar nan konplèks Tanp an lò a te resevwa dlo nan distribitè Jethuwal Upper Bari Doab nan rejyon ki ant Beas ak Ravi a, atravè yon koneksyon ant Kaulsar Sarovar ak Amrit Sarovar. [32] Kanal la te kachcha okòmansman men pita yo te mete yon bâche epi kouvri l. [32] Depi ane 1900 yo, yo te netwaye sarovar la regilyèman, detanzantan, nan fòm pwojè kominotè Kar Seva, premye pwojè modèn nan te fèt 17 jen 1923. [31] Apa de Amrit Sarovar la, lòt sarovar enpòtan nan vil Amritsar yo se Santokhsar Sarovar, Ramsar Sarovar, Kaulsar Sarovar, ak Bibeksar Sarovar. [31] [33]

Seremoni chak jou

[modifye | modifye kòd]
 Atik detaye : Jallianwala Bagh massacre.

Gen plizyè rit ki fèt chak jou nan Tanp an lò a, dapre tradisyon istorik Sikh la. Rit sa yo trete ekriti yo tankou yon moun vivan, yon Guru, pa respè. Yo enkli: [26]

  • Rit fèmen yo rele sukhasan ( sukh vle di "konfò oswa repo", asan vle di "pozisyon"). Nan mitan lannwit, apre yon seri kirtan devosyonèl ak ardā an twa pati, yo fèmen Guru Granth Sahib la, yo pote l sou tèt, yo mete l nan yon palki (palankin) ki dekore ak flè, epi yo pote l nan yon kabann zòrye, avèk chante. Chanm li nan Akal Takht la, nan premye etaj la. Yon fwa li rive la, yo mete ekriti a nan yon kabann. [26]
  • Se yon rit ouvèti yo rele prakash ki vle di "limyè". Chak jou, vè douvanjou, yo soti nan chanm li, yo pote l sou tèt li, yo mete l epi yo pote l nan yon palki dekore ak flè pandan y ap chante epi sonnen twonpèt sou tout chemen an. Yo pote l nan tanp lan. Apre sa, apre yo fin chante yon seri kirtan ak arda Var Asa, yo louvri yon paj o aza. Sa a se mukhwak jounen an, yo li l byen fò, epi yo ekri l pou pelren yo li l pou jounen an. [26] [34]

Guru Ram Das Langar

[modifye | modifye kòd]
Sal Langar la soti anndan

Konplèks Harmandir Sahib la gen yon langar, yon kwizin ak yon salamanje gratis ke kominote a jere. Li tache ak bò solèy leve lakou a toupre Dukh Bhanjani Ber a, deyò antre a. Yo sèvi manje la a pou tout vizitè ki vle, kèlkeswa lafwa yo, sèks yo oswa orijin ekonomik yo. Yo sèvi manje vejetaryen epi tout moun manje ansanm kòm egal. Tout moun chita atè a nan ranje, sa yo rele sangat . Volontè yo sèvi repa a kòm yon pati nan prensip kar seva yo. [28] Yo sèvi plis pase 100,000 repa nan langar la chak jou.

Volontè k ap ede prepare manje nan langar la

Atizay

[modifye | modifye kòd]

Yo raman analize oswa etidye atizay Tanp an lò a yon fason serye. Anndan Shish Mahal la, nan dezyèm etaj bilding lan, gen desen atistik ki fèt ak miwa, ki fèt ak ti moso miwa ki dekore nan mi yo ak plafon yo, epi ki mete ak dekorasyon floral. [11] Plafon yo, mi yo ak vout estrikti a dekore ak travay atistik miray konplèks. [11] Travay atistik pietra dura (desen wòch dekore) nan tanp lan, ki prezante desen zwazo ak lòt desen animal lè l sèvi avèk wòch semi-presye, te sitou enspire pa tradisyon Mughal la. [11] Lokal tanp lan dekore tou ak travay atistik an kwiv an relief, gach, tukri, jaratkari, ak ivwa. [11] Pati ekstèn mi etaj anwo tanp lan te kole ak plak kwiv bat ki prezante desen an relief ki anjeneral reprezante floral ak abstrè, men gen kèk reprezantasyon figi moun tou. [11] Yon egzanp desen metal an relief ki reprezante moun se de panno kwiv an relief ki sitiye sou fasad tanp lan, premye a montre Guru Nanak antoure pa konpayon li yo, Bhai Mardana ak Bhai Bala, sou chak bò. [11] Dezyèm panno an relief la prezante yon pòtre Guru Gobind Singh sou yon cheval. [11]

Yo ka dekri Gach kòm yon kalite wòch oswa jips. Yo te transfòme Gach an yon pat epi yo te itilize l sou mi yo, menm jan ak lacho. [11] Yon fwa yo te aplike l sou miray la, yo te dekore l pou ba li fòm ak kouto asye ak lòt zouti. [11] Pafwa yo te mete moso vè koulè sou gach la, sa yo rele tukri . [11] Shish Mahal la prezante anpil egzanp travay tukri. [11] Yon lòt bò, jaratkari te yon fòm ak yon metòd atistik ki te enplike mete wòch dekoratif ak koupe nan divès koulè ak kalite nan mab. [11] Gen egzanp atizay jaratkari ki rete nan tanp lan nan seksyon anba mi eksteryè yo ki antoure ak panno mab ki prezante travay atistik jaratkari. [11] Panno mab jaratkari ki nan seksyon eksteryè ki pi ba sa a klase kòm pietra dura epi yo te itilize wòch semi-presye, tankou lapis lazuli ak oniks. [11] Pandan ke Mughal yo te dekore bilding yo tou avèk atizay jaratkari ak pietra dura, sa ki distenge fòm teknik atistik Sikh la ak sa Mughal la se ke fòm atizay jaratkari Sikh la dekri tou figi moun ak bèt avèk li, yon bagay ke yo pa jwenn nan atizay jaratkari Mughal la. [11]

Ou ka wè travay ivwa dekoratif sou pòt estrikti Darshani Deori nan konplèks la. Estrikti Darshani Deori a te fèt ak bwa shisham, devan bilding lan kouvri ak ajan, ki gen ladan panno ajan dekore. [11] Dèyè estrikti a dekore ak panno ki gen desen floral ak jewometrik, men tou figi bèt, tankou sèf, tig, lyon ak zwazo. [11] Pòsyon nan ivwa dekoratif la te gen koulè wouj oswa vèt, yon aspè nan travay atistik la ke HH Cole te fè lwanj pou amoni li. [11]

Pi ansyen penti mural ki toujou egziste nan Tanp an lò soti depi ane 1830 yo. Sepandan, anpil nan penti ki te konn dekore mi konplèks la te pèdi pandan renovasyon ki te fèt pita, sou pretèks kar seva, kote yo te menm kouvri kèk nan yo ak dal mab, sa ki fè anpil nan eritaj atistik sa a disparèt pou tout tan. Youn nan atis ki te jwe yon gwo wòl nan dekorasyon mural yo se Gian Singh Naqqash. Travay yo te sitou baze sou desen floral, ansanm ak motif bèt ki gaye atravè tout mi yo. An reyalite, gen plis pase 300 modèl diferan ki te itilize nan dekorasyon an, sa ki montre richès ak konpleksite stil la. Atis Naqqashi yo te devlope pwòp langaj atistik yo pou òganize ak diferansye desen yo. Youn nan kategori ki pi enpòtan yo rele Dehin, yon stil ki te pèmèt atis yo eksprime imajinasyon yo atravè fòm ideyalize. Fondasyon stil sa a rele Gharwanjh, yon eleman dekoratif kote bèt tankou kobra, lyon ak elefan parèt mare youn ak lòt oswa ap soutni vaz flè ki plen fwi ak fèy. Genyen tou bòdi dekoratif yo rele Patta, ki souvan sèvi ak desen plant k ap grenpe, pafwa melanje ak bèt akwatik. Ansanm, tout eleman sa yo te fòme yon tradisyon mural rich ak inik—men yon gwo pati ladan l te pèdi akoz renovasyon ki pa t pran an kont valè istorik ak atistik yo.

Fresk ki reprezante Guru Gobind Singh sou cheval ak swit li k ap kite Fò Anandpur, Lekòl Kangra, anndan tanp Tanp an lò a, Amritsar, anviwon ane 1820–1830 yo.

Sèl miray ki dekri figi moun nan tanp lan menm sitiye sou miray la dèyè eskalye etwat nò a ki mennen nan tèt chapèl la. Li dekri Guru Gobind Singh sou cheval ansanm ak swit li k ap kite fò Anandpur la - yon adaptasyon miray de sa ki te orijinèlman yon penti minyati Kangra. Lè HH Cole te ekri sou miray Tanp an lò a, li te temwen anpil miray ki dekri sèn mitolojik Endik men miray sa yo pèdi depi lè sa a. [11]

Pandan ke W. Wakefield te rapòte ke li te obsève miray ki dekri sèn erotik ki pentire sou mi Tanp an lò yo nan yon travay ki te pibliye an 1875, Kanwarjit Singh Kang jwenn sa a se yon istwa fo ki pwobableman fo paske pa gen okenn istwa ki konfime sa.

Plizyè atis ak atizan ki te travay nan kreyasyon travay atistik mural ak lòt akseswa atistik tanp lan yo majorite enkoni e li prèske enposib pou lye yon pyès atistik patikilye ak yon non espesifik, apa de kèk trè kèk. Yon atis Sikh tradisyonèl ki te travay nan Tanp an lò a, ki rele Hari Singh, te prepare yon lis tout non atis, pent ( naqqashis ) ak atizan li te kapab rakonte ki te travay tou nan yon moman nan Tanp an lò a, non yo se jan sa a: Kishan Singh, Bishan Singh, Kapur Singh, Kehar Singh, Mahant Ishar Singh, Sardul Singh, Jawahar Singh, Mehtab Singh, Mistri Jaimal Singh, Harnam Singh, Ishar Singh (pa pou konfonn ak Mahant Ishar Singh), Gian Singh, Lal Singh Tarn Taran, Mangal Singh, Mistri Narain Singh, Mistri Jit Singh, Atma Singh, Darja Mal, ak Vir Singh. [11]

Foto Tanp an lò nan Amritsar, Punjab, pa Felice Beato, anviwon Oktòb 1859. Ou ka wè anpil fresk ki dekore panno miray ekstèn edifis santral la. Penti mural sa yo pa egziste ankò.

Most of the artwork lost over the years, throughout the various changes and renovations to the temple, were murals. Murals started being lost in the temple around the last years of the 19th century, when devotees were allowed to start donating inlaid marble panels to affix to the walls of the shrine.[11] The walls that were covered by these marble panels usually were painted with murals and thus the murals were either hidden under the marble panels or destroyed.[11] The Golden Temple used to have many traditional buildings, known as bungas, surrounding it.[11] These bungas were a great source and collection of murals and thus their artwork was lost when the vast majority of the bungas were demolished over the years under the guise of modernising the religious site and expanding its parikrama.[11] When the Darshani Deori was covered with marble panels, many wall paintings that had been executed by Mahant Ishar Singh were covered up and lost due to them.[11]

Enfliyans sou Sikhi nan epòk kontanporen an

[modifye | modifye kòd]

Mouvman Singh Sabha a

[modifye | modifye kòd]

Mouvman Singh Sabha a te yon mouvman fen 19yèm syèk la nan kominote Sikh la pou rajenisman ak refòm Sikhism nan yon moman kote pwoselit kretyen, endou ak mizilman yo t ap fè kanpay aktivman pou konvèti Sikh yo nan relijyon yo. Mouvman an te deklanche pa konvèsyon pitit gason Ranjit Singh, Duleep Singh, ak lòt moun byen koni nan Krisyanis. Kòmanse nan ane 1870 yo, objektif mouvman Singh Sabha a sete pou gaye vrè relijyon Sikh la, retabli ak refòm Sikhi pou fè aposta ki te kite Sikhi yo retounen nan gwoup Sikh la. [35] [9] [4] Te gen twa gwoup prensipal ki te gen diferan pwen de vi ak apwòch, pami yo gwoup Tat Khalsa a te vin dominan nan kòmansman ane 1880 yo. [28] Anvan 1905, Tanp an lò a te gen prèt brahman, zidòl ak imaj pandan omwen yon syèk, sa ki te atire Sikh ak Endou ki te gen krentif pou Bondye. Nan ane 1890 yo, zidòl ak pratik sa yo te anba atak Sikh refòmis yo. [36] Nan lane 1905, avèk kanpay Tat Khalsa a, yo te retire zidòl ak imaj sa yo nan Tanp an lò a. Mouvman Singh Sabha a te mete Khalsa a tounen nan premye plan administrasyon gurdwara a [28] sou klas mahants (prèt) yo, ki te pran kontwòl prensipal gurdwara yo ak lòt enstitisyon Khalsa yo te kite vid nan lit yo pou siviv kont Mughal yo pandan 18yèm syèk la epi ki te pi enpòtan pandan 19yèm syèk la. [37]

Masak Jallianwala Bagh la

[modifye | modifye kòd]

Jan tradisyon an di a, Sikh yo te rasanble nan Tanp an lò a pou selebre fèt Baisakhi an 1919. Apre vizit yo a, anpil moun te mache ale nan Jallianwala Bagh ki te bò kote l la pou koute oratè ki t ap pwoteste kont Lwa Rowlatt la ak lòt politik gouvènman kolonyal Britanik la te aplike. Yon gwo foul moun te rasanble lè Kolonèl Reginald Edward Harry Dyer te bay lòd pou yon detachman katreven dis sòlda (ki soti nan 9yèm Gorkha Rifles ak 59yèm Scinde Rifles ) anba kòmandman li pou antoure Jallianwala Bagh la, epi answit louvri dife sou foul la. 379 moun te mouri e plizyè milye te blese nan masak la. Masak la te ranfòse opozisyon kont règ kolonyal la nan tout peyi Zend, patikilyèman opozisyon Sikh yo. Li te deklanche gwo manifestasyon san vyolans. Manifestasyon yo te fè presyon sou gouvènman kolonyal Britanik la pou l transfere kontwòl jesyon ak trezò Tanp an lò a bay yon òganizasyon eli ki rele Shiromani Gurudwara Prabandhak Committee (SGPC). SGPC a kontinye jere Tanp an lò a. [28]

Mouvman Punjabi Suba

[modifye | modifye kòd]

Mouvman Punjabi Suba a te yon mouvman politik ki te dire lontan, lanse pa Sikh yo, pou mande kreyasyon yon Punjabi Suba, oubyen yon eta ki pale Punjabi, nan eta East Punjab apre endepandans lan. [38] Li te prezante pou premye fwa kòm yon pozisyon politik an avril 1948 pa Shiromani Akali Dal la, [39] apre Komisyon Reòganizasyon Eta yo ki te kreye apre endepandans lan pa t efikas nan nò peyi a pandan travay li pou delimite eta yo sou yon baz lengwistik. [38] Konplèks Tanp an lò a te prensipal sant operasyon mouvman an, [38] epi evènman enpòtan pandan mouvman an ki te fèt nan gurdwara a te gen ladan atak gouvènman an an 1955 pou kraze mouvman an, ak Konvansyon Amritsar ki te fèt apre sa an 1955 pou transmèt santiman Sikh yo bay gouvènman santral la. [39] Konplèks la te tou yon kote yo te konn fè diskou, manifeste, ak arestasyon an mas, [38] epi lidè mouvman an te rete nan ti kay pandan grèv grangou yo . [38] Fwontyè eta modèn Punjab la, ansanm ak estati ofisyèl lang natif natal eta a, Punjabi, nan ekriti Gurmukhi a, se rezilta mouvman an, ki te abouti nan etablisman fwontyè aktyèl yo an 1966. [38]

Operasyon Zetwal Ble a

[modifye | modifye kòd]
Vi ayeryen nan pak Galliara a toutotou konplèks la

Nan kòmansman ane 1980 yo, punjab te gen afpil tansyon politik, men tansyon sa pa t san rezon. Anpil Sikh te santi yo neglije oswa mal trete pa gouvènman santral peyi Zend, sitou sou kestyon otorite rejyonal, dwa ekonomik, ak pwoteksyon idantite relijye yo. Pati Akali Dal te deja lanse mouvman pwotestasyon pasifik, men arestasyon ak represyon te fè anpil moun pèdi konfyans nan chemen politik la. Nan kontèks sa a, kèk moun te kòmanse wè lidè tankou Jarnail Singh Bhindranwale kòm yon moun k ap defann kominote a, menm si pa tout Sikh ki te dakò ak metòd li yo. Lè li ak sipòtè li yo te pran pozisyon nan Tanp an lò ak Akal Takht, yo te bati defans militè, pa sèlman kòm yon aksyon agresif, men tou paske yo te santi yo anba menas e yo te bezwen pwoteje tèt yo. Malgre sa, sitiyasyon an te vin dejenere grav. Lè Operation Blue Star te lanse an jen 1984, li te tounen yon trajedi pwofon. Lame a te antre nan youn nan kote ki pi sakre pou relijyon Sikh la, sa ki lakòz gwo destriksyon, anpil viktim—pami yo sivil inosan—epi gwo domaj nan Akal Takht. Pou anpil Sikh, operasyon sa a pa t sèlman yon atak kont militan, men yon vyolasyon grav kont lafwa yo ak diyite yo. Li kite dèyè yon santiman doulè, kòlè, ak enjistis ki kontinye make memwa istorik kominote a jiska jounen jodi a.

Nan mwa jen 1984, Premye Minis Indira Gandhi te bay lòd pou lame Endyen an lanse Operation Blue Star pou retire militan ki te anndan Tanp an lò. Operasyon an te tounen yon trajedi pwofon pou kominote Sikh la. Batiman sakre yo te sibi gwo domaj, epi Akal Takht—yon senbòl enpòtan otorite espirityèl ak politik Sikh—te prèske detwi. Pandan konba yo, anpil sivil ki pa t gen anyen pou wè ak batay la te pran nan mitan bal ak eksplozyon, ansanm ak sòlda ak militan yo. Menm chif ofisyèl yo montre plizyè santèn sivil ak plizyè dizèn sòlda te pèdi lavi yo, sa ki fè doulè a vin pi lou toujou pou fanmi yo ak kominote a. Pou anpil Sikh, sa pa t sèlman yon operasyon militè; li te santi tankou yon pwofanasyon yon kote ki pi sen nan lafwa yo, yon zak ki kraze konfyans epi ki kite yon blesi emosyonèl ak espirityèl ki pwofon. Kòlè ak tristès la te tèlman fò ke, nan jou ki te swiv yo, dè milye sòlda Sikh nan lame Endyen an te leve kont lòd yo, eseye ale Amritsar pou reponn ak sa yo te wè kòm yon enjistis grav. Tansyon yo te kontinye ogmante, epi kèk mwa apre, nan 31 oktòb 1984, Indira Gandhi te asasinen pa de gad kò Sikh li yo. Evènman sa yo te plonje peyi a nan yon sik vyolans ak represyon ki te afekte Sikh yo anpil, epi yo rete jiska jodi a kòm youn nan epizòd ki pi douloure nan listwa resan kominote a.

An 1986, pitit gason Indira Gandhi a epi pwochen Premye Minis Endyen an , Rajiv Gandhi, te bay lòd pou fè reparasyon pou Akal Takht Sahib la. Yo te retire reparasyon sa yo epi Sikh yo te rebati Akal Takht Sahib la an 1999.

Galri

[modifye | modifye kòd]

Gade tou

[modifye | modifye kòd]
  • Tanp an lò, Vellore
  • Otowout Amritsar Jamnagar
  • Wout Sikilè Amritsar
  • Delhi Amritsar Katra Expressway
  • Gurudwara Sis Ganj Sahib
  • Hazur Sahib Nanded
  • Lis Gurudwaras yo
  • Takht Sri Patna Sahib
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ian J. Kerr, « Harimandar », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Encyclopaedia of Sikhism (lire en ligne) (consulté le )
  2. 1 2 Eleanor Nesbitt 2016.
  3. 1 2 3 « Harmandir-Sahib », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Encyclopedia Britannica (lire en ligne) (consulté le )
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Louis E. Fenech et W. H. McLeod 2014.
  5. 1 2 3 4 5 Pardeep Singh Arshi 1989.
  6. ↑ W. Owen Cole 2004
  7. 1 2 3 Trudy Ring, Noelle Watson et Paul Schellinger 2012.
  8. 1 2 3 G.S. Mansukhani. « Encyclopaedia of Sikhism ». Punjab University Patiala. Archived from the original on 29 jiyè 2017. Retrieved 19 janvye 2017.
  9. 1 2 Arvind-Pal Singh Mandair 2013.
  10. 1 2 3 Bakshi, Artika Aurora; Dhillon, Ganeev Kaur. « The Mural Arts of Panjab ». Nishaan Nagaara Magazine. Archived from the original on 26 me 2023. Retrieved 26 me 2023.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele ":25"
  12. ↑ « Maharaja Ranjit Singh's contributions to Harimandir Sahib ». Archived from the original on 17 avril 2015. Retrieved 25 fevriye 2019.
  13. ↑ Nama, Khalsa (8 mas 2024). « The Origins of the Giani Samprada: Giani Surat Singh ». The Khalsa Chronicle. Retrieved 26 jiyè 2024.
  14. ↑ « The Kapurs, including Bhai Jawahir Singh Kapur » (PDF).
  15. ↑ « India », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Encyclopædia Britannica
  16. ↑ Varinder Walia (20 mas 2007). « Army reveals startling facts on Bluestar ». Tribune India. Archived from the original on 5 jiyè 2009. Retrieved 9 out 2009.
  17. ↑ « Five years on, govt yet to announce closure of Galliara Project : The Tribune India ». Archived from the original on 26 fevriye 2023. Retrieved 26 fevriye 2023.
  18. ↑ « SGPC seeks control of Golden Temple galliara, heritage street ». Hindustan Times. 31 jiyè 2021. Archived from the original on 26 fevriye 2023. Retrieved 26 fevriye 2023.
  19. ↑ « Golden Temple: Galiara haven for drug addicts, cops claim 'no info' ». 12 jiyè 2016. Archived from the original on 26 fevriye 2023. Retrieved 26 fevriye 2023.
  20. ↑ « Nanhi Chhaan's Golden Temple 'galliara' upkeep contract ends : The Tribune India ». Archived from the original on 26 fevriye 2023. Retrieved 26 fevriye 2023.
  21. ↑ « Golden temple's galiara, a picture of complete neglect ». Archived from the original on 26 fevriye 2023. Retrieved 26 fevriye 2023.
  22. ↑ Eleanor Nesbitt 2016, p. 64–65 Quote: "The Golden Temple (...) By 1776, the present structure, a harmonious blending of Mughal and Rajput (Islamic and Hindu) architectural styles was complete."
  23. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Thursby1992p14"
  24. 1 2 W. Owen Cole 2004, p. 6–9
  25. ↑ Ian Talbot (2016). A History of Modern South Asia: Politics, States, Diasporas. Yale University Press. pp. 80–81 with Figure 8. ISBN 978-0-300-19694-8.
  26. 1 2 3 4 Nikky-Guninder Kaur Singh 2011.
  27. ↑ W. Owen Cole 2004.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Pashaura Singh et Louis E. Fenech 2014.
  29. ↑ « Golden Temple's hi-tech basement showcases Sikh history, ethos opens for pilgrims ». Hindustan Times. 22 desanm 2016. Archived from the original on 23 desanm 2019. Retrieved 23 desanm 2019.
  30. ↑ G. S. Paul (22 desanm 2016). « Golden Temple's story comes alive at its plaza ». Tribune India. Archived from the original on 8 mas 2024. Retrieved 23 desanm 2019.
  31. 1 2 3 4 5 « Amrit Sarovar ». Golden Temple Amritsar. Archived from the original on 3 out 2023. Retrieved 12 novanm 2025.
  32. 1 2 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele ":12"
  33. ↑ « Five Sarovars of Amritsar ». Golden Temple Amritsar. Archived from the original on 11 mas 2023. Retrieved 12 novanm 2025.
  34. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Myrvold2016p125"
  35. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "barrierssm"
  36. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Jones1976p211"
  37. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "mandair"
  38. 1 2 3 4 5 6 Doad 1997.
  39. 1 2 Bal 1985.
Rekipere depi « https://ht.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanp_an_lò_a&oldid=882196 »