Ayiti
|
|||||
| deviz nasyonal im nasyonal |
(libète, egalite, fratènite) desalinyèn |
||||
| lang jantile |
Franse, Kreyòl Ayisyen ayisyen |
||||
![]() |
|||||
| istwa | |||||
| endepandans - Ofisyèl |
de Lafrans 1804 |
||||
| politik | |||||
| gouvènman - Prezidan |
repiblik Michel Martelly |
||||
| kapital | Pòtoprens | ||||
| pi gwo vil | Pòtoprens | ||||
| divizyon tip : depatman |
|||||
| Latibonit, Sant, Grandans, Nò, Nòdès, Nòdwès, Lwès, Sid, Sidès, Nip | |||||
| vwazen | Jamayik, Kiba, Dominikani | ||||
| òganizasyon | ONI, OEA, CARICOM | ||||
| jewografi | |||||
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) |
27 750 (143e) 2005 0,70 360 1 771 0 |
||||
| ekonomi | |||||
| monnen - divizyon |
|||||
| PEB - total (US) - pa ab. (US) |
2002 10 600 000 1 400 |
||||
| endis yo - EDI - EPI |
0.467 (153e) 2004 |
||||
| demografi | |||||
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) |
8 157 658 (92e) estimasyon 2004 293,99 |
||||
| endèks | |||||
| kòd | |||||
| kòd ISO | 332 - HT - HT | ||||
| endikatif yo - entènet - telefonik - radyofonik |
.ht |
||||
| nòt | |||||
Ayiti, yo rele tou Repiblik Ayiti[1] (franse: République d’Haïti), se yon peyi nan gran zantiy ki okipe tyè wes sou zile Ispanyola oswa Kiskeya an kreyòl. Kapital Ayiti se Pòtoprens (fr.: Port-au-Prince).
Se revòlt esklav Sendomeng yo ki mennen a kreyasyon Repiblik d'Ayiti a an 1804. Se premye peyi nwa ki pran endepandans li poukont li 1e janvye 1804. Repiblik endepandan sa a vin fèt ak yon popilasyon majoritèman nwa apre abandon sou zile la pa lame Napoléon Bonaparte. Ayiti se sèl peyi frankofòn ki endepandan nan Karaïb la. Se Ayiti ki te ede vwazen l Repiblik Dominikèn pran endepandans pa l.
Ayiti se yon peyi an vwa developman, ki fè yon experyians demokrati nesan e ki eseye ògannize ak rekonstwi apre viyolan seyism ki te devaste yon pati nan peyi a. Avek poutan mêm kondisyon naturel de depa ke vwazen-li, repiblik dominiken an, ki konparativman viv pitô byen gras a tourizm, Ayiti te okipe premye destinasyon touristik nan karaïb la nan anne 1950, 1960 e 1970. Sinome "La perle des antilles", li te on tan peï pi vizite a nan karaïb la.
Kontni |
Istwa [edite]
Arawak yo se te premye abitan natirèl zil Ayiti avan Kolon. Kolon Panyòl yo te debake pou pran posesyon zil la yo te batize (rele) li Ispanyola (ki vle di ti espayn). Sa fè kenz syèk, Ayiti te gen anviwon twa san mil moun.
Lè panyòl yo te rive Ayiti, yo te fè Arawak yo travay pou yo sou plantasyon. Plant ki te pi enpòtan sou plantasyon sa yo se te kann. Byen vit, panyòl yo touye tout Awarak kite la lè sa yo te ranplase Arawak yo avek esklav ki te sòti Afrik.
Nan ane 1697, trete Ryswik la te divize Ispanyola ant Frans ak Espayn.Yo vin rele zil la Sen Domeng.
Nan lane 1791, esklav yo avèk Tousen Louvèti kom chèf yo, revolte kont blan franse pou yo te ka gen menm dwa kon tout moun. Se sa revolisyon 1789 la te di. Men blan yo pat dakò, yo arete Tousen, yo te anprizone'l an Frans an 1802. Li mouri an 1803 nan prizon an Frans.
Men, premye Janvye 1804 esklav Sen Domeng yo te finalman declare endepandans yo lè yo te bat twoup franse yo. Yo reprann ansyen non endyen an "Ayiti Janjak Desalin te nome gouvènè pou lavi. Li te fè touye anpil blan ki te rete nan peyi a.
Nan tan Arawak yo, zil la te rele ayiti-kiskeya-boyo kite sinyifi nan lang pa yo : paradi sou tè, ou ankò tè montanye.
Politik [edite]
Lis prezidan Ayisyen yo [edite]
- Prezidan Ayiti kounye a se Michel Martelly
Men lis tout prezidans yo : Lis prezidan Ayiti
Dwa yo [edite]
Ou mèt li vèsyon 1987 konstitisyon peyi.
Tout citwayen gen dwa vote apre yo gen 18 an.
Sistèm [edite]
Gen de chanm ki pataje pouvwa lejislatif. chanm sena e chanm depite le yo reyini yo fe asanble nasyonal
Jewografi [edite]
Vil enpòtan yo [edite]
| Vil an Ayiti | |||||
| Ran | Vil | Popilasyon | Depatman | ||
| 1982 | 2005 | ||||
| 1. | Pòtoprens | 449.831 | 1.234.742 | Lwès | |
| 2. | Kafou | 110.000 | 439.581 | Lwès | |
| 3. | Dèlma | 90.000 | 377.187 | Lwès | |
| 4. | Kap Ayisyen | 64.406 | 134.815 | Nò | |
| 5. | Petyonvil | 35.333 | 108.227 | Lwès | |
| 6. | Gonayiv | 34.209 | 84.961 | Latibonit | |
| 7. | Sen Mak | 24.165 | 66.226 | Latibonit | |
| 8. | Okay | 34.090 | 59.319 | Sid | |
| 9. | Vèrèt | 3.670 | 48.724 | Latibonit | |
| 10. | Pòdpè | 15.540 | 34.657 | Nòdwès | |
fonveret lwes
Demografi [edite]
Imaj:Haiti-demographie.png ayiti se yon zile ki rete bò kote sen domeng nan mitan lanmè karayib
Edikasyon [edite]
Ayiti genyen 2 lang ofisyèl : kreyòl ayisyen epi franse.
- 10% nan ayisyen yo konnen pale ak ekri franse, nan kilès yo n ap twouve 2 jouk 3% timoun piti.
- 90% ayisyen yo ap pale kreyòl, nan kilès yo n ap twouve jouk 97% timoun piti.
Tout edikasyon timoun piti yo fèt nan lang franse. Li sanble ke Ayiti se youn nan peyi pòv yo ki pa ap metrize edikasyon pou popilasyon l.
Enstitisyon [edite]
Inivèsite [edite]
- Collège Universitaire Caraibe:(Port-au-Prince)
- Université Chrétienne du Nord d'Haiti:(Haut Limbé)
- Université Épiscopale d'Haiti :(Port-au-Prince)
- Université d'Etat d'Haiti:(Port-au-Prince)[http://www.ueh.edu.ht/
- Université Lumière / MEBSH:(Port-au-Prince)
- Université Notre Dame d'Haiti :(Port-au-Prince)
- Université Quisqueya:(Port-au-Prince)
- Université Roi Henri Christophe :(Cap-Haitien)
Écoles et Centres d'Enseignements Supérieurs [edite]
- Centre d'Etudes Universitaires et de Formation Continue : (Port-au-Prince)
- Centre de Technique, de la Planification et d'Economie Appliquée (CTPEA) : (Port-au-Prince)
- Centre Universitaire International d'Haiti: (Port-au-Prince)
- Ecole de Droit des Gonaives : (Gonaives)
- Ecole de Droit du Cap-Haitien:(Port-au-Prince)
- Ecole Nationale des Arts (ENARTS):(Port-au-Prince)
- Ecole Nationale des Infirmières:(Port-au-Prince)
- Ecole Nationale Supérieure de Technologie:(Pétion-Ville)
- Ecole Supérieure d’Infotronique d’HAyiti:(Port-au-Prince)
- G.O.C Institut Polytechnique:(Port-au-Prince)
- Institut International d'Etudes Universitaires :(Port-au-Prince)
- Institut Universitaire d'Etudes Spécialisées :(Port-au-Prince)
Plant epi zannimo [edite]
Ayiti te gen anpil bèl zannimo lontan, men kounye a akoz yon maladi ki t'ap ravaje yo te oblije ekstèmine kochon. Nan andeyò w'ap jwenn yo pran swen zannimo yo, men nan vil la se maltrete yo maltrete yo, se sa ki fè gen anpil maladi ki propaje nan manje vyann yo.
Lyen [edite]
Nouvèl epi analiz
- Premye.ht Yon sit pou chache nan sit entenet nan domèn "*.ht"
- Fouye Haiti anpil enfòmasyon sou Ayiti ak dyaspora a
- [1] Nouvèl konple sou Yahoo.com
- [2], Ayiti Pwogre
- [3],[4] Atik ak nouvel k'ap pale de wol Kanada an Ayiti
- [5], Sit entenet Fanmi Lavalas la
- [6], Yon analiz ZMag sou sitiyasyon peyi Ayiti kounye a
- [7], Konbit Oganizasyon Ozetazini pou jistis ann Ayiti
- AlterPresse Nouvel Alterpress nan diferan lang
- IFEX Nouvel endepandan
- [8] Nouvel sou Ayiti
- Haiti-news list, Nouvel Ayisyen
Sou istwa peyi a
- Haiti Bio Ampil enfomasyon sou ayiti, pep, ak listwa
- Louverture project (an), istwa Ayiti ak Louvèti
- Key Dates in Haitian History, Anbasad Ayiti Ozetazini, nan Washington, DC
- People in Haitian History, Fondate ak Ero peyi d'Ayiti
- [9] Paj Bob Corbett pou bon jan enfomasyon sou istwa peyi d'Ayiti
- [10], Lod sekra Napoleyon bay Lekle kont Ayiti
- Masak 1937, enfomasyon sou masak 18.000 Ayisyen an 1937 nan peyi Dominikani
Lòt pajwèb yo
- Hope for Haiti, Yon pwojè edikasyon ak devlòpman
- Belfet.com, Tout Bal, festival, forum mizik
- HaitiXchange.com, Ayisyen, Moun, Nouvel, ak Kilti
- Yon sit blog pou zanmi Ayisyen
- Haiti Innovation, Yon sit blog sou devlopman peyi d'Ayiti
- Haiti Action
- Amizman.com: Mizik, Blag, Nouvel, foto ak plis toujou..., Yon sit divetisman ki santre sou kilti peyi Dayiti
- Pwoje Action pou Ayiti
- Istwa d'Ayiti, Kat jewografi ak Nouvel
- Group Sipo pou Ayiti
- Konbit Nasyonal Pou Dwa Ayisyen
- Pale Nasyonal
- Sakapfet
- yon rezo sosyal kote ayisyen tout jenerasyon rankontre, echanje lide ak rankontre ansyen zanmi ak fanmi
- Ayiti Pwogre
- Yahoo Group Directory for Regional > Countries > Haiti
- Yahoo Group Government & Politics Directory
- Yahoo Group Directory - Haitian American
- Yahoo Group Directory - Romance and Relationships
- Avansman nan zafè édikasyon pou tout étidyan ayisyen
- Alyans Nasyonal Etidyan Ayisyen
- Asosiyasyon Etidyan Ayisyen nan Florid
- Asosiyasyon Etidyan Ayisyen nan Nou Jeze
- Asosiyasyon Etidyan Ayisyen nan Montclair State University Ozetazini
- Entretni avek yon Ayisyen Ameriken de dezyem jenerasyon
- Yon semen nan lavi - Ayiti Cheri...Yon pwoje fotografi...
- Otorite Ayewopo Nasyonal Ayiti
- Pwoje Tousen Louveti
- Konbit 509
- Pwof Ansanm - educational iniative in Haiti
- Pwoje Dwa Moun an Ayiti, Hastings - Yon pwoje kap plede pou dwa Mr. Yvon Neptune
- yon rezo sosyal kote ayisyen tout jenerasyon rankontre, echanje lide ak rankontre ansyen zanmi ak fanmi
- Enstiti Pou Jistis ak Demokrasi an Ayiti
- Haiti & Argentina. Cooperación efectiva para el desarrollo
Foto Ayiti [edite]
| Peyi nan Amerik |
|
Amerik dinò : Etazini · Kanada · Meksik Amerik santral : Beliz · Gwatemala · Kostarika · Nikaragwa · Ondiras · Panama · Salvadò Karayib : Antigwa ak Babouda · Bahamas · Lababad · Kiba · Dominikani · Dominik · Grenad · Ayiti · Jamayik · Sen Kits ak Nevi · Sen Vensan ak Grenadin · Sent Lisi · Trinidad ak Tobago Amerik disid : Ajantin · Bolivi · Brezil · Chili · Kolonbi · Ekwatè · Giyana · Paragwe · Pewou · Sirinam · Irigwe · Venezwela |
| lòt divizyon politik yo |
|
Amerik dinò : Groenlann Karayib : Karayib olandèz · Bermid · Kayman · Gwadloup · Giyàn franse · Matinik · Monsera · Pòtoriko · Tik ak Kayk · Il Vièj amerikèn ak britanik |
Erè nan sitasyon : Des balises <ref> existent, mais aucune balise <references/> n’a été trouvée.
